Yes we can! (But we're not going to do it)

Michelle Obama is vermoedelijk de populairste president die Amerika nooit zal hebben. En dat is ironisch. Want als er één presidentsvrouw met tegenzin naar het Witte Huis vertrok, dan was zij het wel.

Uit populariteitspolls blijkt dat Michelle Obama erg geliefd is. Beeld Thomas Whiteside

De vraag blijft haar achtervolgen, ook al is het antwoord nog zo duidelijk: nee.

'Michelle, will you run for president?'

'Dear Flotus, please don't leave us. The other guy can stay too.'

De first lady van de Verenigde Staten kreeg het verzoek - via tweets, mails en postzakken vol brieven - na haar sprankelende toespraak op de Democratische Conventie in juli vorig jaar, waar ze sprak over de verantwoordelijkheid kinderen goede voorbeelden voor te houden, tegen de achtergrond van een door racisme en haat verdeeld Amerika.

Als er één presidentsvrouw met tegenzin naar het Witte Huis vertrok, acht jaar geleden, dan was het Michelle Obama het wel. Beeld The White House

De roep werd luider naarmate de strijd tussen Trump en Clinton verruwde. En toen Amerika op 9 november wakker werd in de wetenschap dat Donald en Melania Trump de nieuwe bewoners van het Witte Huis zouden worden, keken honderdduizenden internetters maar vast vier jaar verder: #Michelle2020 werd trending op Twitter.

Zelfs in het afscheidsinterview met de first lady van eind december moest Oprah Winfrey de vraag nog één keer stellen.

Michelle Obama, symbool van hoop in sombere tijden, drukte elke valse verwachting steevast de kop in: 'No, nope, not going to do it.' (En tegen Oprah: 'Het laat ook wel zien dat mensen niet begrijpen hoe zwaar deze baan is'.)

De twittergemeenschap is geen graadmeter, en losse tweets vormen nog geen volksbeweging. Maar ook uit populariteitspolls blijkt dat Michelle Obama geliefd is. Met een waarderingscijfer van 64 procent weet ze het Democratisch gevoel beter uit te dragen dan Hillary Clinton (43 procent). Ze is minder populair dan de Republikeinse Barbara en Laura Bush destijds, twee presidentsvrouwen die hun nek dan ook nooit uitstaken. Maar ze overklast Melania Trump (38 procent), en al jaren haar eigen echtgenoot (54 procent). Het werd een standaardgrap in het Witte Huis: wanneer Barack Obama een goede waardering had gekregen, reageerde hij steevast quasi-beledigd: 'Ja, maar niet zo hoog als die van haar.'

Michelle Obama en George W. Bush. Beeld AFP/Getty Images
Met een medewerkster van een groenproject in San Diego Beeld The White House

Michelle Obama is vermoedelijk de populairste president die Amerika nooit zal hebben. En dat is ironisch. Want als er één presidentsvrouw met tegenzin naar het Witte Huis vertrok, acht jaar geleden, dan was zij het wel.

Ja, Michelle Obama had als een leeuwin campagne gevoerd om haar echtgenoot in 2008 naar het hoogste ambt te krijgen. Als geen ander geloofde ze dat Barack de uitzondering was, de president die boven de partijen kon staan en werkelijk sociale verandering kon bewerkstelligen, meer gelijkheid, meer rechtvaardigheid. Maar Washington stond voor haar symbool voor alles wat ze verafschuwde aan politiek: het achterkamertjesgekonkel, het wheelen en dealen, het partijbelang dat veelal gaat boven landsbelang.

Net als Melania Trump nu, overwoog Michelle destijds - kortstondig - de verhuizing van Chicago naar het Witte Huis uit te stellen voor haar dochters.

En net als Melania besloot Michelle, afgestudeerd aan de topuniversiteiten Princeton en Harvard, haar rol in het Witte Huis toe te spitsen op die van 'Mom in Chief'; een functieomschrijving die mede werd ingegeven doordat haar felle houding tijdens de presidentsrace haar de bijnamen 'Black Angry Woman' en 'Barack's Bitter Half' had opgeleverd. Er moest een imagocampagne aan te pas komen om dat stereotiepe zwarte vrouwbeeld bij te schaven. (Al zullen sommige Amerikanen nooit van hun stereotypen afgeholpen kunnen worden: in december zei een vooraanstaande conservatieve politicus nog dat het tijd werd Michelle Obama terug te sturen naar de gorilla's in Afrika).

Met Anna Wintour (Vogue) Beeld AFP/Getty Images

'Ik had hier niet mogen zijn', zei Michelle Obama eens: de achter-achter-kleindochter van slaven was nu first lady in het door slaven gebouwde Witte Huis. Op de eerste zwarte presidentsfamilie rustte een bijna onmenselijke taak: zij waren de belangrijkste Afro-Amerikaanse rolmodellen, besefte Michelle. Niet alleen in de VS, ook daarbuiten. Ze zag het als een zeldzame kans hardnekkige vooroordelen over Afro-Amerikanen te corrigeren, en zwarte mensen een perspectief te bieden.

Er. Mocht. Niks. Misgaan.

In dat hobbelige begin, terwijl ze nog op zoek moest naar haar eigen rol, hielp Michelle tegelijk Barack zijn vorm te vinden. De twee deelden een gevoel van noodzaak, een behoefte aan sociale veranderingen, maar werden in stijl en uitvoering elkaars tegenpolen, beschrijft Jodi Kantor, Witte Huis-correspondent van The New York Times in haar kijkje-in-de-keukenboek The Obamas. Was Barack cerebraal en wat afstandelijk, Michelle was empathisch en toegankelijk. Verloor hij zich soms in abstracties of beleidsdetails, zij hield de menselijke schaal voor ogen. Zij vroeg: 'Wie helpen we hiermee, wiens leven gaat dit verbeteren?' En: 'Barack, feel! Don't think!'

Het baarde haar zorgen dat het grotere verhaal achter Baracks beleid voor het grote publiek verloren ging, dat de communicatie te zeer werd bepaald door de waan van de dag. En het frustreerde haar dat de adviseurs van haar man haar daarin aanvankelijk niet erkenden. Michelle Obama hoefde geen invloed op het beleid, maar wél op de manier waarop de boodschap werd verteld.

De ironie wil dat juist de voorbeeldige invulling van haar eerste rol - die van moderne moeder met hoge morele waarden, de ideale echtgenote, de leuke zwarte vrouw - ook ruimte schiep voor die strategische talenten. Michelles populariteit ging hemelshoog, terwijl die van Barack de bodem raakte. De president had zijn vrouw nodig, besefte zijn team. In eerste instantie: door met haar gezien te worden. De waardering voor de president steeg, bleek uit onderzoek, als hij in gezelschap was van zijn vrouw en kinderen. Reden om wat vaker kiekjes de wereld in te sturen van de fotogenieke familie, of van een duidelijk op elkaar verkikkerd stel.

In tweede instantie betekende Baracks imagoprobleem ook dat zij serieus werd genomen als medespeler in het Witte Huis. Michelle werd een van de drijvende krachten achter de hervormingen die de president doorvoerde in zijn adviseursteam: er kwamen andere mensen, en ze gingen anders werken.

Het was rond die tijd dat Michelle Obama ook andere taken voor zichzelf zag weggelegd. Ze nam een aantal initiatieven: Let's Move!, ter bevordering van meer lichaamsbeweging en betere voeding en ter bestrijding van jeugdobesitas. Let Girls Learn, om onderwijs te regelen voor de 62 miljoen meisjes die wereldwijd nog niet naar school gaan. En Join Forces, ter ondersteuning van (families van) veteranen.

Het waren behoorlijk traditionele firstlady-onderwerpen, want ongevaarlijk - wie is er nu tegen meer lichaamsbeweging, onderwijs of respect voor oudgedienden? Maar haar aanpak was totaal niet firstlady-like. Michelle wimpelde lobbydinertjes met de Washingtonse elite veelal af, ze ging liever het veld in. Daar wees ze haar gehoor vaak op haar afkomst: opgegroeid in een middenklassegezin in de South Side van Chicago - haar vader werkte bij het waterleidingbedrijf, haar moeder was secretaresse bij een postorderfirma - kreeg ze als zwarte tiener te horen dat ze geen 'Princetonmateriaal' was. Desondanks stootte ze door tot de rechtenopleiding van die topuniversiteit. Laat niemand je tegenhouden, was haar boodschap. Kijk naar mij, het kán!

Ook haar professionele verleden - ze was onder meer oprichter van een organisatie voor empowerment, die kansarme jongeren opleidde tot spil in hun gemeenschap - echode door in haar manier van werken. Michelle Obama opereerde 'minder als een first lady, dan als de baas van een non-profitorganisatie', constateert Kandor in haar boek. Ze had lak aan symbolische handelingen. Introduceerde keiharde doelstellingen: laat jeugdobesitas binnen één generatie verdwijnen!

Als altijd sceptisch over de invloed die de overheid kan uitoefenen op het wezenlijk verbeteren van mensenlevens, liet Michelle politiek Washington links liggen en richtte ze zich tot andere partijen: winkelketen Walmart bijvoorbeeld, zou mede door haar toedoen hebben besloten gezondere betaalbare voeding te verkopen.

En Michelle geloofde heilig in de macht van popcultuur. Hollywood, de entertainmentindustrie, popmusici, sporthelden; ze werden een integraal onderdeel van haar missie. Ze sprak met de Writers Guild of America opdat scriptschrijvers verhalen over veteranen in hun films of series zouden opnemen. Ze charterde onder meer hiphopzangeres Missy Elliott voor een lijflied voor het Let Girls Learn-initiatief, strikte Beyoncé voor een verrassingsoptreden tijdens een Let's Move-bewegingsles. Want: 'Beelden, ervaringen, kunnen levens veranderen', zei ze onlangs tegen Oprah. 'Vooral voor kinderen.'

Ze werd in die acht jaar zelf een popicoon, een voorbeeld. Ze werd een brug tussen het Witte Huis en het Amerikaanse volk. Misschien vooral door haar grootste kracht: ze leek er lol in te hebben, méér dan welke presidentsvrouw voor haar. Dat is de grootste ironie van Michelle Obama. Ze wilde niet naar Washington, maar kreeg er plezier in. Ze nam zich voor 'Mom in Chief' te worden, maar bleef zichzelf. En veranderde daarmee de invulling van het firstlady-schap op vier cruciale manieren.

Er moest een imagocampagne aan te pas komen om dat stereotiepe zwarte vrouwbeeld bij te schaven. Beeld The White House
Met prins Harry. De hugs waren vast oprecht, maar zoals veel dingen bij Michelle: ook doordacht. Beeld getty

De omhelzing

De eerste dateert van 2 april 2009. En werd ver van huis uitgeprobeerd. Michelle was met Barack in London, op hun eerste officiële buitenlandse trip, toen ze het officiële programma van lunch, ballet en beleefde praatjes onderbrak voor iets wat haar wél aan het hart ligt: een bezoek aan een zwarte meisjesschool in een achterstandswijk.

Ze hield er een inspirerende toespraak. Draaide zich na afloop naar de zenuwachtige meisjes die achter haar stonden op het podium. En sprak de legendarische woorden: 'I do hugs.'

De armen gespreid, de knieën licht gebogen - het werd een vertrouwd beeld van Michelle Obama. Geen presidentsvrouw die zo veelvuldig fysiek contact aanging; met beroemdheden als Taylor Swift of Anna Wintour, met George W. Bush of de spelers van het Amerikaanse basketbalteam. Maar vooral met doorsnee-Amerikanen. Ontelbaren verdwenen er in die omhelzing. Tot leedwezen van de Secret Service, en goedkeuring van de rest van de toeschouwers.

De hugs waren vast oprecht, maar zoals veel dingen bij Michelle: ook doordacht. De first lady van 1 meter 80 wilde niet intimiderend of afstandelijk overkomen, maar zichzelf - en daarmee het Witte Huis - neerzetten als benaderbaar. Like everybody else.

En tuurlijk viel het soms verkeerd. De arm die ze om de middel van koning Elizabeth sloeg? Absoluut ongepast, vonden de Britten. Al kun je ter verdediging van Michelle aanvoeren: The Queen hugged her back.

Geen presidentsvrouw die zo veelvuldig fysiek contact aanging. Beeld The White House
Ontelbaren verdwenen er in die omhelzing. Beeld The White House

De toespraak

Hij was opzwepend, hij was ontroerend en legde de vinger op de zere plek. In oktober vorig jaar gaf Michelle Obama een bevlogen campagnespeech die rechtstreeks de geschiedenisboeken in kan. Zichtbaar aangedaan, en zonder ook maar een keer zijn naam te noemen, vertelde ze hoe ontwrichtend Trumps denigrerende uitspraken en intimiderende gedrag jegens vrouwen zijn; hoe hij het seksisme representeert én legitimeert, het seksisme waaraan vrouwen dagelijks worden blootgesteld.

'Episch', vond The Washington Post. 'Een zuiver staaltje politieke welsprekendheid', aldus The Atlantic.

Presidentsvrouwen worden steeds vaker geacht toespraken te houden, maar die van Michelle Obama waren een klasse apart. Haar speeches overtroffen soms die van Barack, die toch ook een reputatie had hoog te houden. Dat was mede te danken aan Michelles vaste speechwriter Sarah Hurwitz. Zij verzon hardnekkige pareltjes als 'When they go low, we go high' en schreef toespraken die zelfs het team van Melania Trump inspireerden.

Maar het was Michelle Obama die de toespraken vervolgens wist over te brengen, geloofwaardig en behoorlijk authentiek. Die met persoonlijke verhalen (hoe het was om als zwarte vrouw twee dochters op te voeden in het Witte Huis, terwijl haat en racisme de boventoon voerden in de presidentsrace) probeerde duidelijk te maken dat zij niet veel anders was dan haar gehoor, dat ze dezelfde zorgen deelde.

Ironisch genoeg was het Trump, wiens normen en waarden zo diametraal staan op de hare, die Michelle een extra paar vleugels gaf en haar richting een gebied stuurde waar presidentsvrouwen zich niet horen te begeven: de politieke speech.

De coolness

Hoe kansrijk is het de first lady uit te nodigen voor een satirische sketch in een latenightshow? Had een tv-redacteur dat vóór het Obama-tijdperk voorgesteld, dan was hij resoluut overspannen verklaard. Maar Michelle ging akkoord. In The Evolution of Mom Dancing (tientallen miljoenen keer aangeklikt op YouTube) drijft ze samen met talkshow-presentator Jimmy Fallon de spot met de manier waarop vrouwen van boven de veertig - zoals zij zelf - zich op de dansvloer bewegen. Hilarisch herkenbaar: de dansbeweging die door hen is omgedoopt tot De Tuinsproeier.

Geen presidentsfamilie die zo'n innige band had met televisie-amusement en popcultuur als de Obama's. Michelle was vaste klant bij latenightshows, werd vrienden met Oprah Winfrey en Ellen DeGeneres, had regelmatig gastoptredens in tv-series zoals Parks and Recreation of Nashville. Pop- en Hollywoodsterren werden door Michelle ingezet om projecten als Let's Move! te promoten. Als eerste Witte-Huisbewoners van het socialemediatijdperk begrepen zij de kracht van (deelbaar) beeld, en van een goede grap.

Michelle wist zich kennelijk moeiteloos in die werelden staande te houden. Het had met gemak ook een sneu plaatje kunnen opleveren: Michelle Obama die tijdens Carpool Karaoke uit volle borst in de auto van James Corden Single Ladies van Beyoncé meeblèrt, mét handchoreografie. Maar de first lady, even streetwise als galant, slaat de plank eigenlijk nooit mis. Met dank aan haar naturel snappy gevoel voor humor. En de bereidheid zichzelf (en als het zo uitkomt de president) voor schut te zetten.

Die coolness maakt haar geliefd. Maar wekt ook irritatie: het gemak waarmee de Obama's - inmiddels zelf stijliconen - zich onder tv-, muziek-, en filmsterren begaven. Zich omringden met vrienden als Beyoncé en Jay Z, Eva Longoria, George Clooney of Meryl Streep. En glamoureuze foto's internet opstuurden. Het was een valkuil van de Obama's: dat zij een nieuwe incrowd hebben gecreëerd, een nieuwe elite. Precies waar miljoenen Trump-stemmers niets van moeten weten.

Tekst loopt verder onder video

De boodschap

Het was haar droombeeld vanaf het begin, al tijdens de presidentscampagne van 2008. Ze wilde het Witte Huis opengooien, 'het herdefiniëren als een meer inclusief huis', zoals ze het bij Oprah Winfrey formuleerde. 'De deuren wagenwijd openzetten voor een groep uiteenlopende types die normaal geen toegang hebben tot deze plek.'

Het was te volgen op Instagram, Facebook Live, op tv en in de kranten: hoe Michelles moestuin werd ingenomen door schoolklassen uit de minder welgestelde wijken van Washington, en het gazon zich vulde met zwarte, witte, Latijns-Amerikaanse en Aziatische kinderen. Hoe vrouwen met hoofddoeken, dames in sarongs met Michelle poseren, of veteranen die kort ervoor nog dakloos waren geweest.

Het Witte Huis wilde de diversiteit van het Amerikaanse vieren, en Michelle liet dat ook nadrukkelijk zien in haar culturele keuzes. Voor het eerst hingen in de vertrekken van het Witte Huis schilderijen van Afro- en Indiaans-Amerikaanse kunstenaars. En ook op hun muziekavonden lieten de Obama's zien dat er zoveel meer is dan klassieke muziek en witte rock.

Welke impact dat op minderheden in Amerika moet hebben gehad, vertelde comedian Dave Chapelle in zijn sketch voor Saturday Night Live, op de dag nadat Donald Trump tot president was gekozen. Hij beschreef een feest in het Witte Huis, in oktober, 'waar iedereen zwart was, behalve acteur Bradley Cooper om de een of andere reden.' 'Ik zag hoe blij iedereen was, deze historisch achtergestelde mensen, en het maakte me hoopvol, en trots op dit land, en gelukkig over de vooruitzichten.'

Dit, deze blijdschap, is zonder twijfel de belangrijkste nalatenschap van Michelle Obama's tijdperk als first lady. Maar het is een nalatenschap die even waardevol is als kwetsbaar. Ja, het is mogelijk, zwarte feestjes in het Witte Huis. Maar het tegenovergestelde is ook nog steeds mogelijk. En de komende vier jaar meer waarschijnlijk.

Het wachten is op een Saturday Night Live-sketch waarin een cabaretier een feest van Donald Trump in het Witte Huis beschrijft: 'Allemaal witte mensen, behalve Kanye West om een of andere reden.'

Michelle Obama en Hillary Clinton. Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden