VERDIEPING

Xtc: makkelijk, lekker en goedkoop

De populariteit van xtc is in korte tijd snel toegenomen. Gebruik kan riskant zijn, bleek twee jaar geleden al bij het Amsterdam Dance Event, maar ligt dat aan de pil? Lees hier wat we in 2014 over xtc-schreven.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Tijdens een feest in een bekende Utrechtse club deelde een man verkleed als Elmo pillen uit. De felrode Sesamstraatfiguur stond midden op de dansvloer, recht voor de dj, en mensen kwamen steeds naar hem toe voor zakjes xtc. 'Ik dacht: jij durft', zegt een bezoeker van het feest. 'Maar het gekst was dat niemand er iets van zei.'

Hoewel clubs en festivals in principe streng optreden tegen - zichtbaar - drugsbezit, maakt het voorbeeld één ding duidelijk: het is normaal geworden om een pilletje te slikken. De cijfers liegen er niet om. Uit onderzoek van het Trimbos Instituut blijkt dat meer dan de helft van de jongeren tussen de 20 en 24 jaar die dancefeesten en festivals bezoeken in 2013 xtc ('ecstasy') had gebruikt. Ruim eenvijfde van hen slikte zelfs tweeënhalve pil of meer per avond.

'We zien wat partydrugs betreft een golfbeweging', zegt onderzoeker Ton Nabben, die in samenwerking met verslavingskliniek Jellinek trends in het uitgaansleven observeert. 'Na een piek in de jaren negentig en een dip aan het begin van de 21ste eeuw is het gebruik van xtc sinds 2009 weer flink toegenomen.'

Nederland internationaal koploper xtc

Precieze cijfers zijn er niet – het gaat immers om illegale activiteiten – maar duidelijk is dat Nederland bij de ‘xtc-top’ van Europa hoort.
Uit Europees onderzoek blijkt dat 6,2 procent van de Nederlandse volwassenen ooit xtc heeft gebruikt. Alleen in Groot-Brittannië (8,3) en Ierland (6,9) ligt dat percentage hoger. Het gebruik door jongvolwassenen (15-34 jaar) ligt in Nederland het hoogst van heel Europa.
Dit relatief hoge gebruik in Nederland hangt samen met de makkelijke verkrijgbaarheid en lage prijs van xtc. ‘Dat komt doordat we dicht bij de bron zitten’, zegt onderzoeker Ton Nabben. Nederland is – samen met België – de belangrijkste producent van xtc in Europa.
In 2012 werden in Nederland 2,4 miljoen xtc-tabletten in beslag genomen. Mogelijk is de productie sindsdien gestegen, want in 2013 werden 42 productielaboratoria opgerold, bijna twee keer zoveel als in 2011.
Waarom xtc in Nederland zo’n grote handel is, blijft onduidelijk.
Het ligt voor de hand om een verband te zoeken met de in Nederland ook goed vertegenwoordigde dance-industrie, maar dat is volgens onderzoekers te simpel gedacht. Daan van der Gouwe van het Trimbos Instituut: ‘Op dancefeesten wordt meer drugs gebruikt dan in een truckerscafé, maar het gaat te ver om te stellen dat ze zonder xtc niet populair zouden zijn.’

Verleidelijke drug

Ten opzichte van die eerdere piek bestaan twee cruciale verschillen. Ten eerste is de groep gebruikers breder geworden. Concentreerde het gebruik zich destijds voornamelijk in de housescene, nu is het gebruik van xtc mainstream geworden. 'Iedereen heeft wel een broer, neef of vriendin die weleens xtc gebruikt', zegt studente Roos (22).

Een tweede verschil is dat xtc-pillen de afgelopen drie jaar veel 'zuiverder' zijn geworden: ze bevatten soms twee keer zoveel van de werkzame stof mdma dan voorheen. Dat maakt zo'n pil een stuk sterker, en dus potentieel gevaarlijker. Omdat je aan de buitenkant niet kunt zien wat erin zit, is de kans op overdosis groter.

Wat brengt steeds meer jongeren ertoe een pilletje te slikken?

Makkelijk, goedkoop, 'lekker' en - bij matig gebruik - geen heftige kater: er zijn talloze redenen waarom xtc een verleidelijke drug is. 'Je moet alles een keer hebben geprobeerd', is een veelgehoorde uitspraak. Emily (25): 'Vrienden vertelden dat het fantastisch was. Dan denk je: nou, dat wil ik ook weleens proberen.'

Een pil kost ongeveer 3 euro. 'Daarmee kan je de hele avond doen', zegt student Timo (23). 'Water drink je op de wc, verder heb je niets nodig. Voor een paar euro heb ik een topavond, dus waarom zou ik het laten?'

Xtc verhoogt de afgifte van 'gelukshormoon' serotonine in de hersenen. Dat veroorzaakt een euforisch en opgewekt gevoel bij gebruikers. Stacey (26) is niet bang dat het verslavend is. 'Je kunt het niet te vaak doen, want op een gegeven moment zijn die stofjes gewoon op. Dan werkt het niet meer. Coke en ghb zijn een ander verhaal, omdat je er steeds van kunt bijnemen en gebruik niet zo opvalt.'

null Beeld Lumine.nl
Beeld Lumine.nl

Veel xtc-slikkers zijn hoogopgeleide twintigers met een druk en succesvol leven. Vermoedelijk speelt dat juist een rol in hun keuze voor de drug. 'Deze generatie neemt geen genoegen met een 'gewoon' leven', zegt ervaringsdeskundige Renee Kelder (29), die een boek schreef over haar ghb-verslaving en ook veel xtc gebruikte. 'Je doet én die zware studie, én je werkt aan je carrière tijdens bijvoorbeeld een bestuursjaar. In het weekend wil je dan even los kunnen gaan en al je zware verplichtingen vergeten. Dat heb je dan toch verdiend, hoor ik mensen zeggen.'

Xtc wordt zo een wonderpil waarmee de gebruiker na een drukke werkweek toch een magische nacht kan beleven. Kelder: 'Je wilt je altijd fantastisch voelen, on top of the world. En met een pil op kun je langer doorgaan.' Of in de woorden van Leonie (26): 'Even in het hier en nu leven, even geen zorgen aan je hoofd.'

Ingecalculeerd gebruik

Toch zit lang niet elke 'recreatieve gebruiker' wekelijks aan de pillen. De meesten kiezen hun moment. 'Het feest en de dj's moeten bijzonder zijn', zegt onderzoeker Ton Nabben. 'Vaak wordt het gebruik ingecalculeerd. Ik sprak bijvoorbeeld vier jongens van wie er twee nog aan het bijkomen waren van de xtc. De anderen dronken bietensap. Zij gebruiken ook weleens, maar dat weekend niet: ze liepen de marathon van Amsterdam.'

Leonie, die een master afrondde en nu op projectbasis werkt voor opdrachtgevers: 'Je hebt mensen die echt elke week losgaan. Maar dat is niks voor mij. Het geeft zo'n dip in je energie, dat zou ik niet trekken in combinatie met mijn baan. Dus ik doe het liever één of twee keer per jaar op een festival.'

Jongeren die niet gebruiken voelen zich soms een vreemde eend in de bijt. De 22-jarige Roos komt geregeld op feestjes waar xtc onderwerp van gesprek is. 'Je moet sterk in je schoenen staan om steeds te weigeren. Het sociaal wenselijke gedrag is om mee te praten over hoe cool het is, anders hoor je er toch niet helemaal bij.' Dennis (23) beaamt dat. 'Mijn vriendin is de enige in haar vriendengroep van geneeskundestudenten die niet gebruikt op feesten. Ze wordt vaak raar aangekeken.'

Thomas (24) signaleert een verschuiving in de uitgaanswereld. 'Vroeger was de vraag: vind je dit ook een vet feest? Nu gaat het er meer om: voel jij de pil al, hoe valt-ie bij jou?' Hans (23) erkent dat er ook een andere kant aan zit. 'Je hebt het gevoel dat je allemaal nieuwe vrienden hebt en diepe liefdesverklaringen aflegt. Totdat je een keer hulp nodig hebt bij het verhuizen en niemand thuis geeft.'

Hoewel wetenschappers het niet eens zijn over de mate waarin xtc hersenschade veroorzaakt, is duidelijk dat er risico's kleven aan gebruik. Slikkers nemen dat voor lief. 'Natuurlijk is het niet goed voor je', zegt Leonie. 'Maar als je het een paar keer per jaar doet, wat kan zo'n pilletje dan kwaad?'

Onderzoeker Daan van der Gouwe van het Trimbos Instituut denkt er anders over. 'Het is geen onschuldig pilletje: veilig gebruik bestaat niet. Risico's als uitdroging en hersenschade zijn er wel degelijk.' Ex-verslaafde Renee Kelder waarschuwt voor het gemak waarmee gebruikers over xtc denken. 'De gevaren blijven abstract en komen daardoor niet binnen.'

null Beeld Scott Houston/Sygma/Corbis
Beeld Scott Houston/Sygma/Corbis

Hoe komen al die 'gewone' jongeren zomaar aan xtc?

Leonie lacht bij het horen van de vraag. 'Een beetje rondvragen in je omgeving en je hebt zo het nummer van een dealer.' De drugs worden verstuurd via de post of via-via afgegeven. En wie van tevoren niets heeft geregeld, kan op feesten ook nog een dealer aanschieten.

Met de komst van internet is het nog makkelijker geworden om aan xtc te komen. 'Ik kwam eraan via een oproep op een forum', zegt de 27-jarige Janneke. Ook anonieme onlinemarktplaatsen als Silk Road worden populairder. Om die te openen is wat technische kennis nodig, 'maar moeilijk is het niet', aldus onderzoeker Van der Gouwe. 'Je betaalt met bitcoins en binnen een paar dagen heb je de drugs binnen.'

Voorlichting en testcentra

Hoewel xtc verboden is, ligt bij de Nederlandse overheid geen prioriteit bij het aanpakken van individuele gebruikers. In het 'harm reduction-beleid' staat het beperken van de risico's centraal. En dat gaat goed, vinden experts. Op websites van officiële instanties kun je objectieve en neutrale informatie vinden over drugs: de risico's, maar ook de gebruikswijze. Van der Gouwe: 'In andere landen zegt de overheid vaak alleen: drugs zijn slecht, dat moet je niet doen. Wij hebben een meer pragmatische aanpak. Als mensen het toch doen, dan liever goed geïnformeerd.'

En dus staan op grote feesten voorlichtingstenten waar gebruikers terecht kunnen met vragen. Tot 2002 kon je xtc zelfs ter plekke op feesten laten testen. Nu kan dat alleen nog in 23 laboratoria door het land.

Sommige politieke partijen pleiten voor strenger drugsbeleid. Maar volgens een woordvoerder van Jellinek isde oplossing niet zo simpel. 'De kans bestaat dat mensen dan op illegale locaties of thuis verder gaan feesten. Daar is er geen EHBO-post of voorlichtingstent. Met een te strak zerotolerancebeleid snijd je jezelf in de vingers.'

Repressie is dus niet de oplossing, maar legalisering vinden de meeste politieke partijen ook te ver gaan. Voorlichting werkt goed, maar de discussie moet verder worden gevoerd, zeggen deskundigen. Nabben: 'Het is dubbel als er bij de deur streng wordt gecontroleerd en je vervolgens je naar binnen gesmokkelde pillen wel kunt laten testen.'

Maar je kunt voorlichten tot je een ons weegt, de gebruiker die wil, neemt dat pilletje toch wel, denkt Renee Kelder. 'Het coole imago moet ervanaf. Op feestjes praten jongeren alleen over de mooie kanten van drugs.'

Om privacyredenen zijn sommige namen in dit artikel gefingeerd.

Opgepepte vrolijkheid: hoe schadelijk is het?

Hoe werkt het?
De werkzame stof in xtc, mdma, werkt in op verschillende processen in de hersenen. Allereerst komt er extra serotonine vrij, een signaalstof die empathie en vrolijkheid veroorzaakt - het gewenste effect. Tegelijk leidt serotonine tot een slechter geheugen. Daarnaast stapelt zich meer dopamine en noradrenaline op in het brein.
Die stimuleren beweging en aandacht en veroorzaken lichamelijke veranderingen: hartslag en bloeddruk gaan omhoog, de temperatuur stijgt met bijna een graad.

Wat zijn de risico's?
In combinatie met heftige omgevingsfactoren, zoals een druk dancefeest, kunnen de lichamelijke veranderingen leiden tot oververhitting, zegt Jan Ramaekers, hoogleraar psychofarmacologie aan de Universiteit Maastricht. Het lichaam droogt dan uit; hart, lever en nieren werken niet meer goed.
'Soms proberen mensen oververhitting te compenseren door veel water te drinken', zegt Ramaekers. Dat werkt averechts: het extra water verdunt het bloed zodanig, dat de concentratie zouten te laag wordt en de boel ontregeld raakt. Er komt vocht in de hersenen terecht, die opzwellen en tegen de schedel drukken - een levensbedreigende toestand. 'Je kunt dat bijvoorbeeld verhelpen met sportdrank.'
De meeste schade, denkt Ramaekers, komt doordat er onder de noemer xtc pillen worden verkocht met stoffen die op mdma lijken, maar die veel sterker zijn, zoals 4-mma of pmma. 'Die kunnen op zichzelf al leiden tot orgaanfalen.' Ook zijn er mensen die de grenzen opzoeken: een dosering tot 150 mg moet het lichaam aan kunnen, maar sommigen nemen meer. 'Dan zit je in de gevarenzone', zegt Ramaekers.

Is er schade op de lange termijn?
Xtc verhoogt tijdelijk de concentratie, terwijl het geheugen afneemt. Als de roes is uitgewerkt, is de voorraad serotonine uitgeput. Een aantal dagen kan een gebruiker dan symptomen van depressie vertonen.
Sommige onderzoeken suggereren weliswaar dat xtc-gebruik op de lange termijn zaken als aandacht en geheugen verstoort. Maar Ramaekers benadrukt dat het bewijs mager is. 'Er zijn weinig mensen die enkel mdma gebruiken. Gebruik van andere drugs of alcohol en de levensstijl kunnen ook bepalende factoren zijn.'
Wél bekend is dat veelvuldig gebruik, van minstens een keer per week, leidt tot functionele veranderingen in het brein. Onduidelijk is of deze veranderingen blijvend van aard zijn en klinische symptomen van depressie, angst, slaapproblemen en geheugenverlies veroorzaken.

Rineke Voogt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden