Xi Jinping kan of te snel of te langzaam hervormen

Hoe doet president Xi Jinping het en waar moet het heen met China? Dat zijn de kernvragen tijdens het Derde Plenum van de Chinese Communistische Partij.

AMSTERDAM - In het eerste jaar van zijn presidentschap heeft Xi Jinping zich een krachtiger leider getoond dan zijn voorganger Hu Jintao. Sneller dan veel China-watchers hadden verwacht bleek hij in staat de touwtjes naar zich toe te trekken. Hij introduceerde 'de Chinese Droom' en legde in het openbaar een zelfvertrouwen aan de dag dat Hu Jintao ontbeerde. Maar de kernvraag over Xi wacht nog op beantwoording: gaat hij erin slagen fundamentele hervormingen door te voeren?

Op dat vlak wordt het tijdperk van de vorige generatie leiders, lopend van 2002 tot 2012, als een 'verloren decennium' beschouwd. Aan wezenlijke problemen als de corruptie, de milieuvervuiling of de groeiende kloof tussen arm en rijk, werd nauwelijks iets gedaan. Is Xi wel daartoe in staat - of overwint de angst om de stabiliteit van het land in gevaar te brengen?

Voor het antwoord op die vraag hebben China-experts de komende dagen hun antennes afgestemd op het 'Derde Plenum' van de Chinese Communistische Partij dat vandaag in Peking begint. Dramatische koerswijzigingen worden niet verwacht, maar wel aanwijzingen over de koers die Xi met zijn land wil varen. Wat valt daar op basis van zijn eerste jaar uit af te leiden? Xi en zijn mogelijke beleid in vijf stappen.

Xi's leiderschapsstijl

Gemak met de macht, zelfvertrouwen en zelfs een lach - na zijn robotachtige voorganger doet de stijl van Xi weldadig aan. Aanvankelijk leek daar ook de neiging bij te horen enigszins gewoon te willen overkomen. Die werd afgeleid uit zijn beknopte speeches, ontdaan van marxistisch jargon. Maar Xi vertoont recent ook een hang naar keizerlijk gedrag. In de reusachtige Hal voor het Volk nam hij onlangs plaats op een zetel plaats, met tegenover zich een gezelschap dat in halve cirkels om hem heen was gezet: eerst oud-regeringsleiders (Monti, Brown), daarachter topmannen uit het bedrijfsleven en denkers, en tenslotte journalisten. De boodschap was duidelijk: er is hier maar één de baas. Collectief leiderschap mag dan sinds de dood van Mao de norm in China zijn, Xi manifesteert zich nadrukkelijk. Een terugkeer naar maoïstische tijden levert dat niet op, maar hij is wel duidelijker de primus inter pares dan Hu Jintao.

Xi's 'Chinese Droom'

Wat wil de nieuwe leider? Op die hamvraag heeft Xi vooralsnog vooral geantwoord met een even vage als veelomvattende slogan: de 'Chinese Droom'. Jonge mensen moeten die kunnen koesteren door hard te werken aan wat Xi 'de vernieuwing van de Chinese natie' noemt. Betere leefomstandigheden, de opbouw van een 'betere' maatschappij door een collectieve inspanning en meer militaire kracht horen voor de generaalszoon Xi daarbij. Het staatspersbureau Xinhua heeft columnist Thomas Friedman de credit voor de term gegeven. Bij de Amerikaan gaat het vooral om 'duurzame economische groei', dus rekening houdend met het milieu - nog een mogelijke uitleg van de Chinese Droom. 'Xi zal kleur moeten gaan bekennen en duidelijk moeten maken wat hij wil, anders verliest hij zijn momentum', meent Frans-Paul van der Putten, de China-expert van Clingendael.

Xi in het buitenland

Niet onderdoen voor de VS is het voornaamste signaal dat Xi tot dusver heeft afgegeven. Tekenend was dat de Amerikaanse regering door China werd gekapitteld toen de begrotingsspanningen hoog opliepen; het kon toch niet zo zijn dat Chinese beleggingen in Amerikaanse staatsobligaties gevaar zouden lopen. Met de keuze voor Rusland en Afrika als zijn eerste reisbestemmingen onderstreepte Xi verder zijn eigenzinnige koers. Ook wil hij zich niet langer verschuilen - China is bereid tot het nemen van meer verantwoordelijkheid, zoals blijkt uit de primeur om Chinese militairen te laten deelnemen aan een VN-missie (Mali). Het zelfbewustzijn dat Xi aan de dag legt, wordt versterkt door het respect dat hij van anderen ondervindt. Europese landen zijn in toenemende mate geneigd tegen China op te kijken.

Xi en het politieke systeem

Op fundamentele hervormingen van het politieke bestel zal Xi de komende jaren niet kunnen worden betrapt - de repressie van dissidente geluiden of separatistische bewegingen gaat even hard door als onder zijn voorgangers. De voornaamste verandering die hij wil doorvoeren, is het terugdringen van de corruptie in eigen kring. Want die ondermijnt de legitimatie van de partij. De schatrijke Xi, die zelf onkreukbaar heet te zijn, heeft dit tot dusver heel wat serieuzer ter hand genomen dan menigeen had verwacht - met de levenslange straf voor collega Bo Xilai als hoogtepunt. Maar er zitten er grenzen aan deze campagne. Al te veel onrust in de partij kan Xi zich niet permitteren.

Xi en 'mooi China'

De luchtvervuiling in Peking en andere grote steden aan het begin van dit jaar herinnerde Chinezen er bij iedere ademtocht aan welke prijs er is verbonden aan het najagen van onbeperkte groei. Al even verontrustende berichten over water- en grondvervuiling onderstreepten dat verder. 'Mooi China' is de slogan waarmee Xi deze problemen tot dusver het hoofd biedt. Maar concreet wil het nog niet worden. Voor zover er maatregelen zijn genomen (auto's in Peking die om de dag mogen rijden, afhankelijk van hun nummerbord) vallen die in de categorie symptoombestrijding. Onduidelijk is nog of Xi bereid is met harde milieu-eisen de strijd aan te binden tegen gevestigde belangen van bedrijven en partijbonzen. Want dat zou ook wel eens ten koste van de groei zelf kunnen gaan.

De noodzaak van hervormingen stuit hier op de diep gevoelde wens om de stabiliteit in het land te bewaren - en het is die spanning waar Xi bovenal mee zal moeten omgaan. De vermaarde Amerikaanse China-kenner Orville Schell verwoordt diens dilemma aldus: 'Faal voldoende snel te hervormen en riskeer stagnatie. Hervorm te snel en riskeer instabiliteit.' In dat licht beloven de uitkomsten van dit Derde Plenum niet spectaculair te zijn. Voorzichtige hervormingen op economisch vlak liggen het meest voor de hand. Vooral over een bescheidener rol voor de machtige staatsbedrijven wordt gespeculeerd. Maar ook zij zullen voor behoud van de status quo vechten. Xi Jinping is nog maar net begonnen.

Hoezo het 'Derde' Plenum?

De vergadering van de Chinese Communistische Partij die de komende dagen in Peking wordt gehouden, geldt als het vervolg op twee eerdere bijeenkomsten: vorig jaar november werd Xi Jinping op het Eerste Plenum tot partijleider verkozen, begin maart volgde zijn uitverkiezing tot president tijdens het Tweede Plenum. Na de poppetjes is nu de tijd gekomen voor het beleid, vandaar het 'Derde' Plenum. Het meest fameuze Derde Plenum was dat van 1979, toen Deng Xiaoping zijn Open Deur-politiek verkondigde: het openstellen van de Chinese economie voor de rest van de wereld. Goede tweede is dat van 1993, toen er afscheid werd genomen van de totale staatscontrole over de economie en het aantal staatsbedrijven flink werd gereduceerd. Maar in de afgelopen tien jaar waren zij weer aan de winnende hand. Bij het Derde Plenum van dit jaar zouden de leiders het overwicht van staatsbedrijven in de economie weer willen terugdringen ten gunste van het private bedrijfsleven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden