www.censor.com

Censuur. Dat was altijd zo'n duidelijk begrip en stond voor zwarte strepen door afbeeldingen en weggesneden filmscènes. Maar waarom gaat het in de kunst nooit over de diffuse, hevige censuur anno nu?

Stond dat er nou echt? Nog maar kort te gaan tot vrijdag de champagnekurken knallen op de opening van Manifesta in de Hermitage in Sint-Petersburg en directeur Hedwig Fijen zei vorige week tegen de Volkskrant: 'We moeten ons afvragen of we in dit soort omstreden omgevingen nog wel biënnales willen hebben'.


Het stond er. En het was een uitzonderlijk moment van bezinning. Want die vraag wordt nooit gesteld - kunstliefhebbers en -professionals, een groep die de afgelopen twintig jaar net zo exponentieel groeide als het aantal biënnales, kan hele het jaar openingen afreizen over de hele wereld. Van Shanghai tot Sharjah in de Verenigde Arabische Emiraten, omstreden of niet.


Wíllen we dit? is vragen als: wíllen we dat de zon opgaat?


Manifesta - een reizend, tweejaarlijks kunstevenement - kreeg de afgelopen maanden veel kritiek over zich heen vanwege de keuze voor Rusland als locatie voor haar jubileumeditie. Sotsji, Pussy Riot, anti-homowet, de Krim, Oekraïne: kon Manifesta nog wel artistieke vrijheid garanderen? Laat staan 'kritische reflectie' - het woord waarmee vrijwel álle kunstmani-festaties schermen? 'Boycot!' klonk het in columns en op de sociale media.


Manifesta-directeur Hedwig Fijen zette door, maar zei vorige week in de Volkskrant ook dat ze was beland in een lang gevreesde, onmogelijke situatie.


Fijens opmerking duidt op een berg achterliggende problemen waarmee grote kunstprojecten het afgelopen jaar in het nieuws raakten. Wie gelooft dat kunstenaars in alle vrijheid hun werk maken en tonen, gelooft ook dat FIFA-baas Sepp Blatter een goudeerlijke vent is. Er waren controverses rond de Sydney Biennale, de Sharjah Biennale, rond de Guggenheim-dependance in Abu Dhabi, en nog veel meer. Muitende kunstenaars, dubieuze geldschieters, religieuze bezwaren, beroerde arbeidsomstandigheden - het was er allemaal.


Boven dit alles hangt de mist van iets dat altijd als eerste wordt ontkend: censuur. Dat leek altijd zo'n duidelijk begrip en het stond voor zwarte strepen door afbeeldingen, gemanipuleerde foto's, geblokkeerde websites en weggesneden filmscènes.


Maar censuur is breder, diffuser dan dat en neemt in die uitdijende, steeds ingewikkelder kunstwereld een steeds grotere plaats in. Waarom horen we er zo weinig over?


Ik spreek met een aantal mensen, kunstenaars en organisatoren, die het beamen en een verklaring proberen te geven. Maar eerst een kleine greep uit het notitieboekje van de censor wereldwijd van het afgelopen half jaar:


In Dubai wordt een internationale fototentoonstelling over de rol van beeld en media in de Arabische Lente gesloten wegens 'bedreiging van de nationale veiligheid'. In Singapore moeten kunstenaars volgens aangescherpte overheidsrichtlijnen zelf checken of hun kunst door de beugel kan; de boete bij onvoldoende zelf-reflectie: 5.000 dollar. In China worden kunstenaars die de protesten op het Tiananmenplein, 25 jaar geleden, hebben afgebeeld, vastgehouden en ondervraagd.


Logica is ver te zoeken. In Libanon worden boeken van John Steinbeck korte tijd verboden, omdat de censor denkt dat het om een Joodse auteur gaat. In Shanghai worden korte films toegelaten die enkele jaren geleden officieel zijn afgewezen - en andersom (zie balkon). In Egypte treedt het hoofd van het censuurdepartement af omdat de premier hem niet streng genoeg vindt.


Religie, naakt en politiek zijn de hete hangijzers en denk niet dat in het 'verlichte' westen alles kan. Ook daar reageert men steeds nerveuzer. Recent: Canada weert het nieuwe album van Beyoncé van YouTube en iTunes. De Londense metro weigert een tentoonstellingsaffiche met werk van Antony Micallef. Het werk, rond Pasen geëxposeerd, toont Jezus voor een X-Factor- achtige jury. In een Berlijns opleidingscentrum worden brave, academische naakststudies verwijderd uit de gangen wegens mogelijke religieuze bezwaren. Vorige week: de New Yorkse Metropolitan Opera cancelt het wereldwijd streamen in bioscopen van John Adams opera The Death of Klinghofer vanwege plotseling, vermeend antisemitisme.


De lijst is grillig, erg lang en niet altijd ver van ons bed.


Als ik Sophie Leferink spreek, senior adviseur Kunst&Cultuur bij de internationale ontwikkelingsorganisatie Hivos, is het begin juni. Zij is vol van de recente sluiting,in mei, door de overheid van een grote internationale fototentoonstelling in Raw Art Campany in Dakar, Senegal. De expositie was onderdeel van de Dak'Art Biennale en toonde foto- en filmportretten van homoseksuelen door gerenommeerde kunstenaars. Na een gewelddadige inval van de islamitische NGO Jamra besloot de Senegalese overheid de hele expositie te sluiten en verder alle homo-gerelateerde evenementen op Dak'Art af te blazen. Leferink ziet die 'sluier van censuur overal toenemen' zegt ze. Vaak worden formele redenen (veiligheid, verstoring van de openbare orde) aangevoerd om tentoonstellingen te sluiten of concerten te annuleren. Hivos steunt de meest kwetsbare groep: kunstenaars die zich activistisch opstellen.


Kunstenaars genieten over het algemeen weinig bescherming, zegt ze. Zo is er wel een pan-Afrikaans netwerk met rechtshulp voor journalisten, maar niet voor kunstenaars. 'Onze keuze is altijd: zo veel mogelijk toch gaan. Want we kunnen ons wel distantiëren van een overheid, maar niet van de makers. Die blijven we steunen, desnoods ondergronds of in de diaspora.' Tot 2013 was Leferink directeur van filmorganisatie The One Minutes en kreeg te maken met censuur van tentoonstellingen in China. 'Onze keuze was toen ook: geen boycot, wél gaan. De tentoonstelling bleef overeind.'


Jos Houweling, oprichter van The One Minutes en medecurator destijds, brengt nog een belangrijk argument in: 'Als je je terugtrekt, breng je de mensen die zich ter plaatse voor je inspannen in grote moeilijkheden.' Hij kent de categorieën van de Chinese censor inmiddels van buiten: 'geen bloot, geen politiek, geen religie en ook: geen rommel (dus geen vieze straten in beeld), niets zieligs (dus geen vluchtelingen) en niets wat de kijker kan laten schrikken of verontrusten. 'Maar vaak valt er aan de keuze van de censor geen touw vast te knopen.' Zo werd het filmpje Captain van Lotje van Lieshout in 2008 in Peking geweigerd als één van de 32, op 800 films. Maar momenteel staat het werk wél op een overzicht van The One Minutes in Shanghai.


Censuur lijkt soms nog de meest milde vorm van beperking; kunstenaars moeten vaak onderduiken of vluchten vanwege hun werk, constateert het Hivos en verwante organisaties. Aan de andere kant van het spectrum groeit een ander verschijnsel. Een woord dat opvallend vaak opduikt, is 'zelfcensuur', onder zowel kunstenaars als tentoonstellingsmakers. Kunstenaar Erik van Lieshout, die op Manifesta werk toont dat hij de afgelopen maanden in de Hermitage maakte, past het ook toe. 'Nee, ik kon niet alles doen in mijn nieuwe film', zegt hij aan de telefoon. 'Ik zorg wel dat de medewerkers hier, die ik heb gefilmd, niet in de problemen komen.' Hij heeft er geen moeite mee, probeert juist gebruik te maken van wat wel en niet mag. 'Het is een goede, directe film geworden. Mijn werk wordt vaak scherper van tegenwerking', zegt hij.


Maar wat opvallend is: 'België en Engeland zijn de enige landen waar Erik nooit problemen heeft gehad met zijn werk', mailt Suzanne Weenink, Van Lieshouts assistent en partner. 'De Verenigde Staten, Nederland, Rusland, Duitsland, China, de Verenigde Arabische Emiraten: altijd wat, altijd verzoek om aanpassingen.'


Van Lieshout ziet duidelijk een toename van wat eufemistisch 'gevoeligheden' heten, wereldwijd. Een groot verschil met de jaren negentig, waarin hij groot werd. En waaraan de meeste biënnales van nu, met hun maatschappijkritische imago, ontsproten. Van Lieshout: 'Toen was politiek incorrect zijn in: een pornoplaatje op een hoofddoek, bij wijze van spreken, dat was leuk en lachen. Maar dat gaat nu niet meer, ook niet in westerse landen'. Toch is infiltreren en ter plaatse werken voor hem de beste optie. Andere kunstenaars melden restricties, óók in Nederland, al is het vaak via een omweg. Ronald Ophuis, die onder andere gewelddadige scènes in concentratiekampen schilderde, noemt het 'een schemergebied': curatoren die zijn werk wel willen, maar niet durven tonen. Zijn werk past perfect binnen een thema, maar hij wordt niet uitgenodigd. 'Ze zeggen dan het werk niet te kunnen verdedigen of op te zien tegen een aanval uit de media', zegt Ophuis.


'Dit is een jaar waarin kunst en macht hard schuren', aldus BBC.com-journalist Jason Farago, afgelopen april. Hij is niet de enige die een eenvoudige optelsom maakt: aan de ene kant voortdurende crisis en uiterst instabiele politiek, aan de andere kant westerse overheden die zich terugtrekken uit de kunsten en corporate money dat naar binnen schuift. De bedrijven willen glamour en glitter die de kunst aankleeft, maar geen gedoe.


Dat laatste gebeurt het meest in de Golf-regio, en daarover wordt het minst hardop geklaagd. Ik spreek Nat Muller, een Nederlandse curator en criticus die al ruim tien jaar in het Midden-Oosten werkt en er deels verblijft.


'Ik voel me inmiddels gewoon...víés', zegt zij. In 2012 maakte ze een tentoonstelling in Dubai en dit voorjaar in Sharjah, in de Verenigde Arabische Emiraten. In beide tentoonstellingen werd flink ingegrepen, onder meer door het verwijderen van alle videowerken (zie balkon). Uit haar verhaal blijkt: omdat macht, kapitaal en cultuur vrijwel volledig met elkaar zijn verweven in de Golf is de controle compleet en overal. Bekend is het geval van Jack Persekian, directeur van de Sharjah Biennale in 2011, die op staande voet werd ontslagen, omdat er een werk van de Algerijn Mustapha Benzodil stond opgesteld dat volgens de censor 'blasfemisch en dus illegaal' was.


'Ik werk veel met Arabische kunstenaars die zelf heel goed weten wat de rode lijnen zijn in hun regio', zegt Muller. 'Maar het is volstrekt arbitrair wat meestal de pr-afdeling van een organisatie wel of niet gepast acht. Er is maar één ding belangrijk: dat is het moment dat de sjeik langskomt voor de foto. Daarvoor moeten alle risico's uitgebannen zijn. En daarna kun je net zo goed sluiten'. Muller ziet grote hypocrisie van tentoonstellingsmakers en instellingen die in de Golfregio werken. 'Het devies is duidelijk: follow the money.' Westerse instituten in geldnood hengelen naar de stroom oliedollars en vergeten voor het gemak dat de bijsluiter van die geldstroom propvol 'cultural sensitivities' zit - sinds het uitbreken van de Arabische Lente nog meer dan voorheen.


Maar curatoren als Hans Ulrich Obrist of Okwui Enwezor missen geen enkele opening in Dubai en Tate Modern-directeur Chris Dercon jubelt over een nieuw kunstcentrum in Djedda, Saudi-Arabië, een dictatoriaal, diep-religieus en seksistisch land zonder kunstopleidingen of zelfs maar bioscopen, tekent Muller aan. 'Er is geen vrije pers, er is geen enkele waarborg voor de integriteit van de kunstenaar. Op Art Dubai wordt een debat gehouden met de titel: 'How can art speak truth to power?', terwijl in de ruimte ernaast drie, vier politiek gevoelige kunstwerken worden weggehaald.'


Manifesta opent vrijdag in Sint-Petersburg met een debat 'What Else? On the socio-political context of biennials and other major art events'. Een mondvol, zoals gewoonlijk en het zou gemakkelijk kunnen passeren als weer zo'n goedbedoeld non-debat waarvandaan iedereen met een goed gevoel naar huis gaat. Maar de vraag van Fijen is te urgent om te laten liggen of te vergeten. Wíllen we dit nog? In de afgelopen twintig jaar, twee decennia waarin de wereld van de hedendaagse kunst explodeerde en zich wilde vertonen tot in alle uithoeken van de aardbol, zijn die kunstwereld en de belangen die er spelen totaal veranderd. Daartoe hebben organisaties zich te verhouden - juist zij. Want dat kunstenaars daar via hun werk ons alles over kunnen vertellen, is een sprookje dat al een flinke tijd uit is.


Manifesta opent op zaterdag in Sint Petersburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden