Wrede kindershow

De Occupybeweging maakt in de VS niet veel los. Het futuristische fenomeen The Hunger Games wel. Met de moedige Katniss als hoofdpersoon presenteert de speelfilm een populistische held die Occupy nog niet heeft afgeleverd.

De lentezon schijnt aarzelend op Union Square in New York. Toeristen eten ijs, kinderen rennen rond. Occupy Wall Street schijnt 'permanent aanwezig' te zijn op het plein. De ontevreden '99 procent' brengt 'discussie, onderwijs en fun naar de bezetting van Union Square', laat de groep weten.


Na enig zoeken melden John en Nancy uit New Jersey ('geen achternamen, graag') dat ze inderdaad van Occupy zijn. De tieners zitten met een hond op de grond. 'Stop het kapitalisme', melden ze ongevraagd.


Om de rij giechelende jongeren bij de megabioscoop aan de overkant grinniken ze minachtend. De jongeren die op een doordeweekse middag naar The Hunger Games gaan, zijn kuddevee, oordeelt John. 'Slachtoffers van het systeem.'


Nancy knikt. Maar als John verdwijnt om koffie te halen, fluistert zij dat ze wel benieuwd is. Haar klasgenoten praten over niets anders. Op Facebook en Twitter ontkom je niet aan The Hunger Games. De hoofdpersonen Katniss en Peeta zijn voor Nancy onvermijdelijke, maar ook onbegrijpelijke helden.


Ze heeft een vraag. Klopt het dat de film over opstand en revolutie gaat? 'Dat is wel relevant, dan.' Eigenlijk wil ze gaan kijken, geeft het meisje met lichtblauw haar toe. Ze heeft alleen geen geld, en geld is 'verwerpelijk', herinnert Nancy zich.


Ondanks een beloofde voorjaarscomeback maakt het Occupyprotest in de VS vooral ergernis los, ook onder (ex-)sympathisanten die elke dag met de stank en herrie te maken hebben.


Voor The Hunger Games geldt het tegendeel. De post-apocalyptische avonturenfilm - eveneens een kritiek op economische en politieke ongelijkheid - is een onverwachte hit. De film draait in duizenden bioscopen tegelijk. Van de gelijknamige boeken-trilogie zijn al 26 miljoen exemplaren in omloop. Iedereen heeft het over de hype van het moment.


In de Regalbioscoop aan Union Square draait The Hunger Games zestien maal per dag. Sinds de eerste fans urenlang op straat bivakkeerden om de premières in het hele land bij te wonen, zitten de zalen vol. Schoolklassen krijgen vrij om naar de 2,5 uur durende film te gaan. De kinderen genieten even zichtbaar als hun leraren.


Net als de boeken van Suzanne Collins bereikt het verhaal over een moedig meisje in een maatschappij waarin niemand zou willen leven een veel grotere massa dan de beoogde doelgroep van tienermeisjes. Jongens kwamen op de spanning en actie en het geweld af. Nieuwsgierig geworden volwassen volgden vanzelf.


De taal en de personages, de boodschap en de beelden bleken jong én oud aan te spreken. Wandel met een exemplaar van The Hunger Games door New York, en mensen van ver boven de 18 spreken je aan. 'Mijn tienerdochter zegt al jaren dat ik het moet lezen', verzucht een grijzende vrouw. 'Is het echt zo goed? We willen het in mijn boekclub gaan behandelen.'


De boeken werden sinds 2008 met lof ontvangen. 'Ik kon er niet mee ophouden', zei thrillerauteur Stephen King. De filmrecensies waren dit voorjaar gemengd. Maar iedereen is het er over eens dat het een meeslepend, inspirerend sciencefictionverhaal is dat grenzen tussen doelgroepen en genres overstijgt.


Op zoek naar een verklaring voor de populariteit wijzen cultuurbeschouwers in de VS op de actualiteit in het werk van Collins en regisseur Gary Ross. Ze verkennen collectieve twijfel, onvrede over 'de wereld' en woede tegen de heersende elite; thema's die ook de Occupy-beweging aanroerde.


Slaven

Waar gaat het boek over? Hoofdpersoon Katniss Everdeen (16) kan geweldig jagen met pijl en boog. Zonder vader, met een instabiele moeder en een kwetsbaar zusje groeit ze op in dictatoriaal bestuurd Amerika, ergens in de toekomst. Een volksopstand is neergeslagen. Nu leidt de 1 procent een extravagant leven in de hoofdstad, terwijl onderdanen zoals Katniss (de '99 procent') als slaven werken in twaalf omringende districten.


Om het onderdrukte volk te vermaken, wordt jaarlijks een grandioos evenement georganiseerd: de 'Honger Spelen'. Elk district stuurt twee jongeren als offer (tribute), onder wie Katniss uit het koolmijndistrict: 'Het meisje dat in brand staat.' De 24 kinderen vechten tegen elkaar in een besloten arena, totdat er één over is. Camera's filmen alles. Het resultaat is een sadistische reality-show, die de bevolking verplicht moet bekijken.


Daarmee past Collins' saga precies in een tijd ontdaan van privacy. Westerse jongeren weten niet beter dan dat alles wordt gezien en gevolgd door overheden met alomtegenwoordige camera's, maar vooral door henzelf en hun leeftijdgenoten middels mobiele technologie. En het volk geniet van het spektakel waarin kinderen elkaar afmaken. Ook deze extreme interpretatie van de reality-cultuur sluit knap aan op de werkelijkheid. De populairste tv-programma's in de VS en Nederland zijn immers de vulgairste en wreedste. Ze worden verkocht met het etiket 'reality'.


Dat een moedige meid de show steelt, speelt mee bij het weergaloze succes. Anders dan in de Twilight-serie, maar net als in The Girl With the Dragon Tattoo, is de vrouwelijke hoofdpersoon voor niemand bang. Ze heeft niemand nodig. 'Katniss is slim, sterk en onafhankelijk', zegt Rosalie (15), die de film zag op Union Square. 'Aan zo'n rolmodel hebben we iets.'


Tegelijkertijd blijft Katniss ook gewoon een puber. De jonge hersenen ondergaan een opmerkelijke transformatie, legde Harold Koplewicz van het Child Mind Institute in New York onlangs uit. 'Je emotionele ontwikkeling gaat sneller dan je impuls-controle. Je bevriest, je kookt, je haat iedereen en je houdt van ze. Je hebt diepe emoties. Het is moeilijk.' The Hunger Games weet deze schommelingen te vangen, zei Koplewicz. Dat spreekt jonge lezers aan, maar ook hun ouders. Het is duidelijk dat Collins (49) zelf moeder is.


'Katniss is great', zwijmelt de blozende bioscoopganger Kevin (13) uit New York. De lezer en kijker kunnen niet anders dan een zwak voor haar krijgen. Het ligt voor de hand dat twee jongens hopeloos voor de heldin vallen in het verhaal. Maar 'het ontwaken van Katniss is niet seksueel van aard', schreef Nicole Allan in maandblad The Atlantic. 'Het is politiek.' Wat Katniss beseft, is dat iemand de leiding moet nemen tegen de onderdrukking en het bloedige vermaak waarin zij een hoofdrol speelt. Ondanks haar twijfel ontwikkelt ze zich tot een revolutionaire figuur, een Robin Hood-met-vlecht. Zo biedt The Hunger Games met de dappere, opofferingsgezinde Katniss 'een populistische held die Occupy nooit heeft kunnen leveren', aldus Allan.


Über-kapitalisme

Collins werd geïnspireerd door Griekse en Romeinse mythen. Door de oorlogservaringen van haar vader in Vietnam. Door Irak en Afghanistan, nazi-Duitsland en communistisch Rusland. Door reality-tv, een rijke bron van referenties. Maar deel I van de trilogie stamt van vóór de crisis van 2008. De recessie, de hevige discussie over ongelijkheid en de opkomst van links en rechts populisme waren toen nog niet aan de orde.


Toch broeit er een sfeer van activisme en opstand in het verhaal. De uitwassen van een über-kapitalisme-zonder-democratie dienen met actie en intelligent leiderschap te worden aangepakt, suggereert The Hunger Games. Met individuele moed, vooral. De Occupy-beweging, die elke vorm van leiderschap afwijst, kan er iets van opsteken, hebben meerdere waarnemers gesuggereerd.


The Hunger Games speelt in op de tegenstelling 99 procent - 1 procent, maar ook op een actuele frictie tussen stad en platteland: verderfelijke genotscultuur tegenover gezond arbeidsethos. Conservatieve presidentskandidaten in de VS zetten zich af tegen 'de elite' in de grote steden. Ze schilderen steden af met allang verouderde clichés, en The Hunger Games herhaalt die in felle kleuren. De metropolis is decadent en corrupt, terwijl op het platteland nog helderheid van geest en lichaam heerst.


Dat geeft de verhalen weer een conservatieve, traditionele lading. Verwarrend voor sommigen, maar Collins heeft ook op dit gebied de vinger aan de pols. Evenmin als haar jonge lezers laat ze zich leiden door één idee. Ze kiest postmodern en vrijelijk uit een creatief én ideologisch palet.


De auteur schrijft in korte, kordate zinnen. Heldere taal, die de lezer vasthoudt. Deze toon kan het al jaren stijgende succes van het young adult-genre verklaren, ook voor lezers die niet meer jong-volwassen zijn. Maar de eenvoud van taal kan niet verhullen dat Collins en nu ook regisseur Ross, de tijdgeest bij de lurven grijpen.


Als een weerbarstige rebel staat Katniss op. Bevrijding blijkt een eeuwenoud én actueel thema te zijn. 'Of ze de specifieke referenties nu herkennen of niet', schreef Nicole Allan, 'de toegewijde fans van The Hunger Games begrijpen de urgentie.'


The Hunger Games, sinds vorig maand in de Amerikaanse en Nederlandse bioscopen, heeft al sinds het openingsweekeinde records gebroken. Op een budget van 78 miljoen dollar is ruim 250 miljoen dollar verdiend. Een winst van 500 miljoen wordt verwacht. De speelfilm borduurt voort op het succes van de Hunger Games-trilogie: jeugdboeken van Suzanne Collins. Dat er al 26 miljoen exemplaren zijn verkocht, geeft wel aan dat de futuristische avonturenthrillers ook ver buiten de doelgroep van tieners aanslaan.


Bijverschijnselen


Door de hype in de traditionele en sociale media komt alles rond The Hunger Games onder een vergrootglas terecht. Enkele racistische tweets over zwarte personages maakten veel emoties los. En toen de critica van The New York Times zich over de lichaamsvormen van Jennifer Lawrence beklaagde, was het internet te klein. De actrice die Katniss speelt, ziet er uit als een gezonde jonge vrouw: met borsten en dijen. De recensente meende dat een broodmager meisje beter zou zijn. Katniss' district lijdt immers honger. Woede alom. Het laatste wat tienermeisjes nodig hebben, fulmineerden meiden op Facebook en commentatoren in praatprogramma's, is de boodschap dat normale vormen niet oké zijn.


De reikwijdte van The Hunger Games blijkt ook uit onvoorziene bijverschijnselen. Zo zit het boogschieten in de lift, omdat Katniss een voortreffelijk schutter is. En op de sportscholen van de New York Sports Clubs-keten wordt een intense groepstraining aangeboden onder de titel 'Train as a tribute'; om 'het totale lichaam' in vorm te krijgen.


Het bestuur van de zuidoostelijke staat North-Carolina verwacht een opleving van het toerisme, aangezien de film er is opgenomen. Over meeliften gesproken: liefdadigheidsinstellingen gebruiken de film om jongeren te bereiken. 'Hunger Is Not a Game', honger is geen spel, luidt een initiatief van de Harry Potter-alliantie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden