Wraak en pesterijen in de trias politica

MET EEN requisitoir-achtig vraaggesprek sloeg de Franse rechter-commissaris Eric Halphen maandag de deur achter zich dicht. Frankrijk, zei hij, gaat gebukt onder een rechtspraak-op-twee-snelheden....

Wie 'degenen' zijn, liet Halphen prudent in het midden. Maar iedereen in Frankrijk weet dat hij zijn tanden zeven jaar lang stukbeet op de vuile zaakjes van het stadhuis van Parijs in de tijd dat Jacques Chirac daar burgemeester was. In september werd Halphen van het dossier afgehaald, nu gaat hij teleurgesteld een andere baan zoeken.

'De strijd tegen de corruptie is een symbool kwijt', kopte Libération gisteren. Dat klemt des te meer, omdat het met die strijd toch al niet zo best gaat. Eva Joly, eveneens vedette-rechter, schiet niet op met het onderzoek naar de tentaculaire Elf-affaire. Ook zij ziet er geen gat meer in. Haar naaste medewerkster, Laurence Vichnievsky, is al vertrokken. Teleurgesteld. Zeven jaar werk aan de fraudezaak van de communistische partij liep onlangs vast op een vormfout. Zijn de Franse rechters hun kruistocht tegen de zwarte partijfinanciering en overig politiek vestzak-broekzakwerk aan het verliezen?

De wanhoop van de Franse rechters-commissarissen is te begrijpen. De trias politica is een Franse uitvinding, waaruit niet volgt dat alle drie de machten er even goed uitspringen. Justitie is sinds jaar en dag het stiefkind, schatplichtig aan de prince. Financieel is schraalhans keukenmeester. Frankrijk telde in het jaar 2000 evenveel rechters als in 1914, terwijl het aantal zaken is verdrievoudigd.

Belangrijker is dat de onafhankelijke rechtspraak nog altijd niet vanzelf spreekt. Rechter Halphen zegt in het interview dat hij eindeloos gesard werd door officieren van justitie die politieke instructies kregen van het ministerie. Hij werd 'afgeluisterd, gevolgd, gefotografeerd, gefilmd, tot op vakantie aan toe'. Er bestaan voldoende aanwijzingen om hem op zijn woord te geloven.

Als je dit leest, zou je zeggen dat Frankrijk lang geleden in handen van de politieke maffia is gevallen. In werkelijkheid is er ook een andere kant aan het verhaal van de rechters-commissarissen. Halphen zelf is de held van de journalistiek, maar hij moest nogal eens een zaak laten vallen wegens onrechtmatig verkregen bewijs.

Hij verdedigt zich in het vraaggesprek: 'Strafrecht is geen exacte wetenschap.' Tastenderwijs zoekt de rechter-commissaris naar de waarheid. Dat zal kloppen, maar juist in Frankrijk gaat dat tasten gepaard aan methodes die teruggaan op de inquisitie. Verdachten worden in het gevang geslingerd, en mogen dan blijven rotten tot ze bekennen.

Die methodes kennen de metro-zakkenrollers. Het nieuwe van de vedetten-rechters als Halphen is dat ze nu ook worden toegepast op de machtigen - Elf-directeur Le Floch-Prigent, Bernard Tapie, zoon Mitterrand. Vanaf het moment dat de verdachten bekend of beroemd waren, begon op te vallen dat ze door gendarmes akelig werden behandeld, over straat gesleept met de handboeien aan. Dit alles gefilmd door de van tevoren ingeseinde televisie, en uiteraard met naam en toenaam in de krant. Eric Halphen zelf onderhield mooie contacten met het vrolijke weekblad Le Canard Enchaîné.

Een paar jaar, tientallen meters dossiers en vele krantenartikelen later blijkt dan met enige regelmaat dat de rechters wel heel weinig been hebben om op te staan. Intussen zijn er wel reputaties, huwelijken en carrières gebroken. Zo werd ex-minister Dominique Strauss-Kahn vorig najaar vrijgesproken omdat er eigenlijk niets in het dossier tegen hem te vinden was. Terzijde: de Franse politici ontdekten het beginsel van de onschuld-tot-het-tegendeel-bewezen-is pas toen ze zelf zonder veters en broekriem in de Santé-gevangenis zaten.

De publicist Alain Minc, die het boek Au nom de la loi schreef, sprak van 'de wraak van de rechters op de politiek'. Het vertrek van rechter-commissaris Halphen is een symptoom, maar niet van de overwinning van de bananenrepubliek.

Frankrijk bevindt zich in een overgangsfase. Van een betrekkelijk autoritaire staat waarin de macht met het aura van onaantastbaarheid is omgeven, naar een open samenleving waarin het recht en de media excessen aan de kaak stellen - en daarin ook zelf een evenwicht hebben gevonden. Dat gaat niet van de ene dag op de andere. De tijd van Jacques Chirac zal het nog wel duren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden