Woudstra is zijn eigen tekst niet de baas

'Ja, die oorlog, die heeft heel wat kapot gemaakt'. Dienstbode Bets geeft met die ene zin de enig juiste samenvatting van Het Beloofde Land, een toneelstuk van Karst Woudstra uit 1999, dat nu voor het eerst in Nederland gespeeld wordt in Woudstra's eigen regie bij het Nationale Toneel....

De oorlog en wat die allemaal heeft kapotgemaakt - dit keer in het gezin van de joodse hoogleraar kunstgeschiedenis Sam Lanzenberg. Hij heeft de oorlog overleefd, maar waarom hij wel en heel veel anderen niet? Het antwoord op die vraag vormt het geheim dat hem en zijn gezin in de greep houdt.

Schaamte om de oorlog te hebben overleefd - het is eenzelfde thema als in Leedvermaak van Judith Herzberg. Verder gaat elke vergelijking. Herzbergs personages bedienen zich van een verfijnde poëtische stilering om hun drama te maskeren, bij Woudstra doen ze hun best om alles zo luid en duidelijk mogelijk juist wél te benoemen.

Het Beloofde Land speelt zich af in 1965, op de dag dat de familie Lanzenberg de koffers pakt voor de jaarlijkse vakantie naar Italië. Het is de tijd waarin in de bioscoop Het zevende zegel van Ingmar Bergman draait en Beatrix zich heeft verloofd met weer een Duitser. Woudstra zet een stoet personages op het toneel, met een karrenvracht aan problemen. Behalve Lanzenberg en zijn vrouw, gespeeld door Gees Linnebank en Will van Kralingen, zijn dat hun twee puberende zonen, het vriendje van een van hen, de knorrige grootvader, de tobbende dienstbode en de minnaar van de vrouw des huizes, een vrijgezelle leraar uit Sneek met schrijversambities.

Vader Lanzenberg tracht te leven met zijn oorlogsgeheim, de jongste zoon loopt het liefst in meisjeskleren, het vriendje heeft een foute vader, de dienstbode had iets met Indië en de minnaar gluurt stiekem naar jonge jongens. Dat moeder doodgemoedereerd thuis haar Friese minnaar ontvangt, lijkt in dit gezin nog het minste van alle problemen. Het Beloofde Land is een mer à boire van thema's, frustraties en wendingen waarin je maar één ding kunt: verdrinken.

Woudstra heeft zijn stuk zelf geregisseerd, en meestal is dat een niet zo gelukkige combinatie. Daarbij komt dat Het Beloofde Land autobiografische elementen bevat, dus van een gepaste afstand tussen de maker en zijn onderwerp is nauwelijks sprake. Alles wordt bloedserieus genomen, hoezeer de merkwaardige speelstijl ook het tegendeel wil.

De acteurs bedienen zich van een ouderwets soort tuttigheid, als in een parodie op het toneel uit de jaren zestig. Grijze pruiken, oude jongeheren die als stoute jongens een robbertje vechten, een sloof van een huismeid, een oogverblindend mooie Will van Kralingen in schitterende cocktailjurkjes, zo uit de Eva weggelopen. Maar is dit alles serieus bedoeld, of juist niet?

Van Kralingen is met Linnebank overigens de enige die overtuigt in haar spel: zij met fenomenale stembuigingen en lichaamsbeheersing acterend op de rand van een zenuwinstorting, hij in zichzelf gekeerd, wijs en sober. Daar staat een karikatuur van de grootvader (Kees Coolen) tegenover en nu al de miscast van het seizoen: Maarten Wansink als de minnaar. Wansink probeert het met een sullige lompheid, in een fout zoutzakkerig pak - onbegrijpelijk dat die vrouw daar op valt. Was voor die rol bij dit goed gesubsidieerde ensemble nu echt niet een andere acteur te vinden?

Vorig seizoen regisseerde Woudstra bij het Nationale Toneel een briljante De Vrek van Molière, maar hier is hij niet de baas over zijn eigen, uitgewaaierde tekst. Het Beloofde Land werd destijds geschreven in opdracht van een Duits gezelschap, populair als Woudstra is in dat land. Daar komt zoiets over Duitsers en joden kennelijk nog altijd hard aan, hier is het al vaker en indringender vertoond. Het wachten is nu op Het Vuil, de Stad en de Dood, ook met een jood in de hoofdrol. Over een maand te zien - zelfde gezelschap, zelfde stad, andere schrijver, andere regisseur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden