Worst-case scenario

In het boek The Disaster Artist wordt verteld hoe

In het boek The Disaster Artist beschrijven acteur Greg Sestero en Tom Bissell de totstandkoming van The Room, de film die ook wel de beste slechtste film ooit wordt genoemd. De Zeemeerman zou het perfecte materiaal zijn voor een Nederlandse variant op het boek. De film uit 1996, geproduceerd door Rob Houwer, geregisseerd door Frank Herrebout en met een cast waarin niet alleen drie jonge aantrekkelijke hoofdrolspelers, maar ook een keur aan bekende Nederlanders kwam opdraven, werd door pers en publiek enkele jaren geleden verkozen tot 'slechtste Nederlandse film ooit'.Je zou denken dat bijna twintig jaar na dato betrokkenen met gulle lach zouden willen vertellen over de film, die - om het geheugen op te frissen - gaat over een jongeman, knap van lijf en leden (gespeeld door de destijds upcoming acteur Daniël Boissevain) wiens draagmoeder een zeehond was en die daardoor een afwijking heeft: hij ruikt sterk naar vis. Een professor, van het verknipte soort - u kent ze wel uit de Amerikaanse film - weet raad en verstrekt geurabsorberende wonderkorrels, waarna de jongeman de ene na de andere vrouw in bed krijgt. Tot hij, o neveneffect, onzichtbaar wordt.


De film, die Nederlands eerste fantasy had moeten zijn, een met grote international ambities ook, ging jammerlijk ten onder. De kritiek had geen goed woord over voor het resultaat ('De Zeemeerman stinkt even erg als de film', kopte Trouw). Het publiek bleef weg.


Als dat geen uitermate geschikte film is om met de nodige zelfspot op terug te kijken. Want hoe ging dat? Wanneer werd duidelijk dat het idee misschien toch niet zo goed was, de plot vergezocht? Waarom had de cast, een interessante combinatie van oude rotten (Peter Faber, Serge-Henri Valcke, Peer Mascini), Hollandse nieuwe (Katja Schuurman in haar debuut, de onbekende, en onbekend gebleven, Gonny Gaakeer) en bekende Nederlanders (Manuëla Kemp, Ben Cramer, Gert-Jan Dröge) toegehapt voor vaak lachwekkende honoraria? En wanneer ontdekten ze dat het niet de film werd waarop ze hadden gehoopt? Hoe kijken de producent en de regisseur erop terug? Wat hebben ze ervan geleerd? Is het voor herhaling vatbaar?


Al snel blijkt dat De Zeemeerman een collectief schaamteproject is geweest waaraan nagenoeg niemand nog wil worden herinnerd. Het regende mailtjes van acteurs die bij monde van hun vertegenwoordigers lieten weten 'niet geïnteresseerd te zijn'. 'Het even voorbij te willen laten gaan.' 'Liever niet meer geassocieerd willen worden met het project.' En zelfs (zowel producent Houwer als Herrebout, eensgezind) het predicaat slechtste film ooit in twijfel trekken: 'Wie zegt dat? Er zijn veel slechtere films gemaakt.'


Inderdaad zijn er in Nederland meer films gemaakt die hun belofte niet inlosten. Maar ook bij een hergeformuleerde vraag: 'Heb je wel eens meegewerkt aan een film die niet werd wat je ervan verwachtte?', verscholen nieuwe benaderden zich in een nieuwe ronde achter: 'Voor je het weet, plakt mijn naam aan een slecht project.' Of, zoals een cameraman het verwoordde: 'Als het er nou bij één was gebleven, maar ik heb er wel aan drie meegewerkt die een dubieuze reputatie hebben, dus laat mij er maar even buiten.'


'Het zou goed zijn eens in de spiegel te kijken,' zegt producent Frans van Gestel van Topkapi Films, bekend van de successen Alles is Liefde en Zwartboek. 'Maar Nederland is daar te klein voor. Als je vandaag iets over een ander zegt, kun je er morgen mee op de set staan.'


Of erger: gepasseerd worden. Toch heeft Van Gestel in de bijna twintig jaar dat hij nu producent is wel het een en ander geleerd over de machinaties van filmmaken. Dat een film een olietanker is, bijvoorbeeld, waarbij het, als hij eenmaal vaart, 'onmogelijk is nog bij te sturen'. 'Vergeleken met een boek, waar één man aan het hoofd staat, heb je bij een film sowieso een driehoeksrelatie van producent-schrijver-regisseur. Als de druk in tijd, of op financieel gebied, toeneemt, gaan mensen zich anders tot elkaar verhouden. Dan treden er psychologische processen in werking die niet altijd te voorspellen zijn.'


Een echt debacle heeft Van Gestel nooit meegemaakt, al zijn er wel films geweest waar commerciële belangen de artistieke in de weg zaten (Spion van Oranje van Tim Oliehoek, met Paul de Leeuw) of waarin het anders liep dan hij had verwacht. 'Je wilt controle hebben, maar dat kan niet. Film is een moloch. Alles kan misgaan en de tijd tikt door. Je hebt als het niet goed gaat een paar opties: je kunt mensen vervangen, je kunt een productie stilleggen of gaan herschrijven. Maar altijd is er de druk van het geld. In Nederland zijn de financiële middelen sowieso beperkt. Daardoor zijn er relatief weinig draaidagen, waar alles moet worden ingepropt. Als er iets misgaat, neemt de druk voor cast en crew toe.'


Inmiddels weet hij dat het andersom ook niet altijd opgaat: als de shoot voorbeeldig is, de rushes aan het eind van de dag een gouden gloed hebben en 'je in gedachten al over de rode loper in Cannes schrijdt', blijkt dat ook niet altijd terecht. Dan zie je het gemonteerde materiaal in een eerste versie en denk je: wat? Is dit alles?


'Dan is het misschien geen 'disaster', maar wel anders dan je had gehoopt. En geen tweede of derde versie die dat tij nog kan keren.'


Regisseur Ate de Jong heeft in zijn loopbaan meerdere malen met de 'disaster movie' kennisgemaakt. In Amerika, waar hij lange tijd verbleef en onder meer de matig ontvangen avonturenkomedie Highway to Hell ('een redelijk disaster'), het komisch drama Drop Dead Fred en een groot aantal afleveringen van Miami Vice regisseerde. En ook in Nederland, waar zijn laatste film, Het bombardement, niet werd wat hij ervan verwachtte. 'Heel vaak heeft het met geld te maken. In Amerika werkt dat anders dan hier, maar uiteindelijk is elke financiële beslissing een artistieke beslissing - en andersom niet. Natuurlijk heb ik dingen meegemaakt met acteurs. Een actrice die op de set komt en dan zegt: dit doe ik niet! Wat doe je dan? Ze heeft een contract getekend, ze wist van tevoren wat van haar werd verwacht. Naar de rechter? Dat duurt een week. En als je weet wat een week kost, weet je ook dat je sneller voor het compromis kiest.'


'Bij Het bombardement - want daar bel je voor neem ik aan? - hadden we ook minder geld dan we wilden, maar goed, dat is niet ongebruikelijk, zelfs Steven Spielberg wil altijd meer. Ik denk dat bij Het bombardement het verhaal niet werd geaccepteerd door het publiek. Het zat hem dus niet zozeer in het maakproces. De kritieken waren matig. Nu kan een film dat nog wel overleven, kijk naar bijvoorbeeld Toscaanse bruiloft. Wat mij wel opvalt, is dat een negatieve kritiek vervolgens een legitimering is voor een negatieve Twitter- en Facebookcampagne. Dat zie je nu ook bij Kenau en Hoe duur was de suiker, toch twee cinematografische kwaliteitsfilms die ten onder zijn gegaan door de nieuwe media.'


'Bij het maken van films gaat het om verwachtingen. Ik heb De ontdekking van de hemel geproduceerd. Hoewel ik van tevoren wist dat deze film alleen zou werken in Nederland - hier kennen we het boek - hoopte ik toch dat hij internationaal zou aanslaan. Omdat het ons niet was gelukt het scenario een goede dramatische structuur te geven, werd het internationaal geen succes. Het heeft de hele productie als een doem boven me gehangen: we hadden het verder moeten ontwikkelen, we hadden het moeten aanscherpen, we hadden die er nog naar moeten laten kijken, dat moeten proberen. Maar als je eenmaal begonnen bent, steek je je kop in het zand. Stoppen is geen optie.'


Net als Van Gestel weet De Jong ook dat het altijd twee kanten kan opgaan. 'Een filmcrew kan een monster zijn - alles gaat mis, iedereen moppert, het regent terwijl de zon moet schijnen, draaidagen worden steeds langer, nog meer gemopper - maar het resultaat is beter dan je stoutste verwachtingen. Als beginnend broekie werkte ik ooit mee aan Geen paniek, een film met Rijk de Gooyer. We lachten ons met zijn allen te pletter op de set. We waren een grote familie, het kon niet anders dan dat dit op de film uitstraalde. Toch heb ik zelden zo'n flop gezien.'


Met lichte weemoed denkt hij nog weleens terug aan zijn tijd in Amerika. Als hij bij Miami Vice 'even creatieve ruimte' nodig had en een wandelingetje maakte, op de voet gevolgd door een auto met chauffeur. 'In Amerika staat alles in dienst van het product, alleen het allerbeste is goed genoeg. Er is een enorm concentratievermogen. In Nederland is de mentaliteit toch meer: het is wat het is en daar moeten we het mee doen. Mislukkingen zijn pijnlijk. Films zijn als je kinderen, die verdedig je tot de laatste snik. Maar diep van binnen weet je dat je hebt gefaald. Dat heb ik nu ook met Het bombardement. Toch heb ik geleerd dat falen iets anders is dan het jezelf kwalijk nemen. Uiteindelijk is het allemaal ego. In Amerika heb ik geleerd dat dingen niet persoonlijk zijn. Al heeft dat inzicht wel tijd nodig gehad.'


Het wachten is tot er hier in Nederland iemand zijn setdagboekje omwerkt tot een smeuïg boek à la The Room. Met de billen bloot, alle schaamte voorbij.


Maar meneer Houwer, zijn films niet net als voorbije relaties, waar je op terugkijkt en denkt: dat had ik anders moeten doen, daar heb ik misschien toch een steekje laten vallen?


Rob Houwer (1937): 'Weet u, ik heb in mijn leven vele relaties gehad, ben meerder keren getrouwd geweest. Ik heb van dat alles NIETS geleerd. Er staan nog veel projecten op de rol. Daar praat ik met alle liefde met u over. Maar niet over een film die niet begrepen is.'


The Room, de slechtste film ooit, tot stand kwam. Belabberde Nederlandse films zijn er helaas ook genoeg. Hoe kijken makers terug op hun slechtste film?





Lees verder op pagina V5


Culthit


In het boek The Disaster Artist gaat het over de film The Room, 'de slechtste film ooit': in totaal bracht die 1.800 dollar op aan de kassa. Uiteindelijk werd de film toch een culthit. De schare fans groeide en in 2009 werd de film onderwerp van gesprek op CNN en Fox News en in tijdschriften als Time, Entertainment Weekly en Harper's. De film werd de basis voor een computerspel, een boek en een theatertour. Zelf zien? The Room is verschenen op dvd en blu-ray. Op YouTube zijn best of-compilaties te vinden. Elke laatste zaterdag van de maand draait de film in Los Angeles. Reserveren is een must.


Vervolg van pagina V3

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden