Wordt Xi permanent China's sterke man?

In strijd met de bestaande praktijken over machtsoverdracht wil de Chinese president Xi Jinping zijn opvolger niet al volgend najaar aanwijzen. In Peking leidt dat tot speculaties over plannen van Xi om zijn macht ook na het einde van zijn tweede termijn, in 2022, voort te zetten. Dat stelt The New York Times op basis van anonieme bronnen in en rond de Chinese Communistische Partij (CCP).

De Chinese president Xi Jinping loopt richting het Monument voor de Helden van het Volk op het Plein van de Hemelse Vrede tijdens martelarendag op 30 september. Beeld ap
De Chinese president Xi Jinping loopt richting het Monument voor de Helden van het Volk op het Plein van de Hemelse Vrede tijdens martelarendag op 30 september.Beeld ap

Of het verhaal klopt, valt niet te verifiëren, want voor alle direct betrokkenen is Xi's machtspositie een te gevoelig onderwerp om commentaar op te geven. Experts buiten de partij kunnen slechts gissen - de grootste politieke partij ter wereld met zijn 88 miljoen leden geldt als een 'black box'. Zeker is dat de bevindingen van de Amerikaanse krant stroken met het beeld van Xi als 'sterke man' van China. 'Dit verhaal, als het klopt, bevestigt de evaluatie in de richting van een persoonlijk autoritair regime', meent de Leidse hoogleraar en partijkenner Frank Pieke. China heeft afscheid genomen van het systeem van collectief leiderschap dat eind jaren zeventig het antwoord vormde op de persoonlijke dictatuur van Mao. 'De stijl van Xi is er steeds meer een van alleenheerschappij, waarbij alle beslissingen om hem draaien', aldus Pieke.

Aanleiding voor de speculaties over Xi's macht is de vergadering later deze maand van het Centraal Comité, een tweehonderd man sterke partijgeleding die beslissingen van de partijtop goedkeurt. Die bijeenkomst vormt de opmaat naar het belangrijke partijcongres van najaar 2017. Dan worden vijf van de zeven leden van het hoogste partijorgaan, het Staande Comité, vervangen vanwege hun gevorderde leeftijd (68+). Alleen de 63-jarige Xi blijft zeker en begint aan zijn tweede termijn. Het lot van zijn premier, de 61-jarige Li Keqiang, is onzeker. Al geruime tijd wordt gespeculeerd over zijn vervanging volgend jaar. Dat biedt Xi nog meer ruimte zijn eigen partijfactie op te stuwen.

Uitstel van het besluit over zijn opvolging is voor hem 'een aantrekkelijke optie', meent China-expert Frans-Paul van der Putten van Clingendael, want 'zodra je een opvolger hebt, ben je als sterke man over je hoogtepunt heen. Door uitstel ervan blijft hij de onbetwiste leider naar wie iedereen kijkt.' Als argument ervoor voert een lid van het partijestablishment in The New York Times aan dat Xi pas wil beslissen 'tot de mensen die hij op het oog heeft meer ervaring hebben, meer zijn getest'.

Machtshonger

Dat de president zijn kaarten tegen de borst houdt, hoeft in de ogen van Pieke niet tot meer onzekerheid binnen de CCP te leiden, zoals The New York Times suggereert: 'Hiermee houdt Xi alle troefkaarten in eigen hand. Dat maakt het systeem niet instabieler.' Wel is de onzekerheid binnen de partij flink toegenomen sinds Xi's aantreden in 2012. Herhaaldelijk liet hij blijken zich niet te willen houden aan de ongeschreven regels van collectief leiderschap. Zo werd hij al direct voorzitter van de machtige Centrale Militaire Commissie, een functie die normaliter zijn voorganger zou blijven vervullen. Ook werd hij voorzitter van een zestal 'leidende groepen', waaronder die van de economie. Daarmee stelde hij zijn premier Li geheel in de schaduw.

Volgens sommige China-experts moet dit afrekenen met collectief leiderschap worden gezien als antwoord op de geringe hervormingskracht van de vorige generatie leiders, wat tot een 'verloren decennium' zou hebben geleid. Andere kenners leggen Xi's opmars als sterke man vooral uit als uiting van diens machtshonger.

Xi vergrootte de spanningen in de partij ook door het aloude instrument van de 'anti-corruptiecampagne' van stal te halen. Corruptie bedreigde zowel de partij als de staat in zijn voortbestaan, betoogde hij. Xi gebruikte de campagne vooral om vele politieke tegenstanders ten val te brengen.

Zijn meest prominente slachtoffer was de voormalige 'veiligheidstsaar' Zhou Yongkang die tot een levenslange gevangenisstraf werd veroordeeld. Sinds de stichting van de Volksrepubliek China in 1949 was nimmer een voormalig lid van het hoogste partijorgaan voor de rechter gekomen. Dat tekent hoever Xi bereid is te gaan. Maar door de aanhoudende campagne heeft Xi er ook weer nieuwe tegenstanders bij gekregen.

Het verder uitbouwen van zijn macht lijkt Xi's grootste preoccupatie in de aanloop naar het partijcongres van 2017. Volgens de grondwet mag hij niet meer dan twee termijnen president zijn. Maar bij het partijleiderschap is die beperking een ongeschreven regel, bedacht door de opvolger van Mao, Deng Xiaoping. Die wilde voorkomen dat China nog een keer een dictator voor het leven zoals Mao zou krijgen. Sterke man Xi kan besluiten die regel terzijde te schuiven. Of er partijgenoten zijn die dat dan durven te bekritiseren, valt te betwijfelen.

De Chinese president Xi Jinping in het midden, en links van hem de premier Li Keqiang, op 30 september in Peking. Beeld ap
De Chinese president Xi Jinping in het midden, en links van hem de premier Li Keqiang, op 30 september in Peking.Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden