Wordt Trump in toom gehouden of komen de Republikeinen in opstand?

Hoe lang kan dit voortduren? Dat vraagt de buitenwereld, maar ook een aanzienlijk deel van de Amerikanen zich af na de eerste chaotische maand van president Donald Trump in het Witte Huis. Een van zijn belangrijkste decreten werd door de rechter afgeschoten, zijn nationale veiligheidsadviseur moest al na drie weken aftreden, zijn ministers moeten uitrukken om diplomatieke branden te blussen, maar Trump zelf spreekt van een goed geoliede machine en zet zijn oorlog met de pers, de rechterlijke macht en de veiligheidsdiensten met volle kracht voort. Waarop loopt dit uit? Vier scenario's.

Trump en zijn vrouw Melania komen aan in Florida. Beeld Reuters

1. Vicepresident Mike Pence en ministers als James Mattis (Defensie) en Rex Tillerson (Buitenlandse Zaken) weten Trump in toom te houden

Zeker als het om de NAVO gaat dragen Pence, Mattis en Tillerson een veel gematigder boodschap uit dan Trump. Hetzelfde geldt voor het Ruslandbeleid van de nieuwe regering: ondanks de bewonderende uitlatingen van Trump over de Russische president Vladimir Poetin houden de VS voorlopig vast aan het beleid onder president Barack Obama, inclusief de sancties tegen Moskou.

Maar vergeleken met Dick Cheney, die als vicepresident onder George Bush jr. veel invloed had in het Witte Huis, lijkt de macht van Pence beperkt. Trump vond het niet eens nodig zijn vicepresident in te lichten toen hij te horen kreeg dat nationale veiligheidsadviseur Michael Flynn tegen Pence had gelogen over zijn contacten met de Russische ambassadeur. Mattis en Tillerson leggen veel meer gewicht in de schaal en zullen waarschijnlijk de scherpste kantjes van Trumps beleid weten af te halen.

Maar de invloed van Tillerson kent zijn grenzen, zoals bleek toen Trump tijdens het bezoek van de Israëlische premier Netanyahu plotseling brak met de aloude voorkeur van Washington voor een tweestatenoplossing voor het conflict tussen Israël en de Palestijnen. Naar verluidt was Tillerson niet op de hoogte gebracht van die ingrijpende koerswending. Als het om Israël gaat, luistert Trump vooral naar zijn schoonzoon, Jared Kushner.

Vicepresident Mike Pence. Beeld reuters

2. De ideologische scherpslijpers onder leiding van adviseur Steve Bannon blijven het tempo dicteren

Bannon, de vroegere baas van de ultrarechtse nieuwssite Breitbart, is de motor achter de luidruchtige omwenteling in het Witte Huis. Hij heeft zich omringd met andere ideologische scherpslijpers, zoals Stephen Miller (31), de man achter het omstreden inreisverbod. Bannon is ook de drijvende kracht achter de campagne van Trump tegen de liberale media: in zijn ogen is het essentieel de macht van de traditionele media te breken, wil de Trump-revolutie kans van slagen hebben.

De invloed van Bannon in het Witte Huis is flink toegenomen sinds Trump hem een vaste plaats in de leiding van de nationale veiligheidsraad gaf - hoogst ongebruikelijk voor een politiek adviseur - ten koste van de positie van de stafchef van de strijdkrachten en de directeur van de Amerikaanse inlichtingendiensten. Personeel van de nationale veiligheidsraad is ook beducht voor de invloed van de denktank die Bannon binnen het Witte Huis heeft opgericht: de Strategic Initiatives Group.

Dit gezelschap van ultrarechtse figuren, zoals Sebastian Gorka, begint zich op te werpen als een soort alternatieve nationale veiligheidsraad. Hoeveel invloed Bannon heeft, blijkt uit de moeite die Trump heeft een opvolger voor Flynn als nationale veiligheidadviseur te vinden. Twee zware kandidaten hebben zich afgemeld voor die positie omdat ze naar hun smaak onvoldoende ruimte krijgen hun eigen staf te benoemen. Voorlopig lijkt Bannon met zijn opruiende temperament de meeste invloed op Trump te hebben. Hij vindt dat de president moet regeren zoals hij de verkiezingen gewonnen heeft: door permanent campagne te voeren.

Trumps belangrijkste adviseur Steve Bannon. Beeld getty

3. De Republikeinen in het Congres komen tegen Trump in opstand

Onwaarschijnlijk. Veel Republikeinse Congresleden hebben waarschijnlijk bedenkingen over hun wispelturige president, maar ze durven hun stem niet te verheffen. Senator John McCain en senator Lindsey Graham zijn de enigen die openlijk kritiek leveren op Trump, onder meer op zijn opmerking dat de liberale media 'vijanden van het volk' zijn. 'Zo beginnen dictators altijd', waarschuwde McCain.

Maar de meeste Republikeinse Congresleden zijn benauwd voor de achterban van Trump die, zoals tijdens de verkiezingscampagne bleek, maar weinig op heeft met het Republikeinse partijestablishment. Leden van het Huis van Afgevaardigden moeten iedere twee jaar worden herkozen. Veel Congresleden zijn bang dat ze het in de voorverkiezingen zullen afleggen tegen een kandidaat die door het Trump-kamp naar voren wordt geschoven. Vandaar dat de Republikeinen zich heel terughoudend opstellen en liever geen werk willen maken van een diepgaand onderzoek naar de banden tussen het Trump-team en Rusland.

Senator John McCain Beeld ap

4. Trump wordt afgezet

Dit is het minst waarschijnlijke scenario, tenzij blijkt dat Trumps campagneteam - met medeweten van Trump zelf - onder één hoedje heeft gespeeld met de Russen bij hun pogingen de Amerikaanse verkiezingen te beïnvloeden. Dan hangt hem een afzettingsprocedure boven het hoofd. Daarvoor moet de meerderheid van het Huis van Afgevaardigden instemmen met een aanklacht tegen hem. Om hem af te zetten moet de Senaat hem vervolgens met tweederde van de stemmen schuldig bevinden.

Er is ook nog een nooit gebruikte bepaling uit de grondwet (25ste Amendement, sectie 4) die zegt dat de president uit zijn ambt kan worden gezet als de vicepresident en de meerderheid van het kabinet hem onbekwaam achten zijn taken als president uit te voeren. Daarbij ligt de lat nog hoger. Als de president bezwaar aantekent, moet zowel het Huis als de Senaat zijn afzetting met tweederde van de stemmen goedkeuren. Anders treedt hij meteen weer in functie.

Maar het grootste obstakel is het gevaar van politieke onrust. Impeachment is de nucleaire optie: Trumps achterban zal een afzettingsprocedure ongetwijfeld zien als een poging tot staatsgreep.

President Donald J. Trump. Beeld ap

Meer Donald Trump

Hoe ziet het kabinet van Trump er op dit moment uit? Bekijk hier ons handige overzicht.

Welke verkiezingsbeloften heeft Donald Trump tot dusver omgezet in beleid? Het presidentschap van Trump in daden, puntsgewijs.

Het omstreden staatsbezoek van de Amerikaanse president Donald Trump, inclusief onderhoud met koningin Elizabeth, gaat later dit jaar gewoon door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden