Wordt terugkeerder hier te veel gepamperd?

De Nederlandse radicaliseringsaanpak werd de afgelopen dagen veelvuldig geroemd. Maar de praktijk blijkt weerbarstiger. 'Die dure types hebben niet door dat die radicalen met dubbele tong spreken'.

Rechtbanktekening van de verdachte (vlnr) Iman B., Azzedine C., Rudolf H., Oussama C., Jordi de J. en Moussa L. tijdens het grote Haagse jihadproces in de speciaal beveiligde rechtszaal de bunker in Amsterdam-Osdorp.Beeld anp

Moeders uit de Haagse Schilderswijk hebben zich afgelopen dagen dood zitten ergeren voor de televisie. Een hele batterij deskundigen en bestuurders trok langs om het terrorisme te duiden. En passant werd de Nederlandse aanpak geroemd. In ons land zijn ook een dertigtal teruggekeerde Syriëgangers. Van hen gaat nauwelijks gevaar uit, was de boodschap. Ze zouden gedesillusioneerd en apathisch op de bank hangen en vooral psychische hulp nodig hebben.

Maar hoe weten ze dat zo zeker? Kunnen zij in die hoofden kijken? Wonen ze in die buurten, weten ze wat daar speelt? Dergelijke kritiek werd de afgelopen maanden ook gespuid op besloten bijeenkomsten met moslimgemeenschappen in risicowijken. In de Nederlandse antiradicaliseringsaanpak wordt veel waarde gehecht aan 'ogen en oren' in de wijk. Docenten, jongerenwerkers, wijkagenten en vooral ouders en familie hebben veel informatie. Die moeten ze willen delen.

Onder de radar

De aanslagplegers van Parijs hadden wortels in de banlieue en de Brusselse wijk Molenbeek. Daar bleef veel informatie onder de radar. Frankrijk en ook België kunnen nog veel leren van het Nederlandse beleid, klinkt voortdurend. Kan zijn, zeggen de Haagse moeders, maar in Nederland is nog een wereld te winnen.

Te vaak worden academici ingeschakeld die 'lijstjes afvinken' en uitgaan van een 'papieren werkelijkheid'. Allerlei bureautjes verdienen dik geld aan de problematiek. De echte 'oren en ogen', de ouders en familie en bewoners die geen uren schrijven, die 24/7 in de wijk vertoeven, worden niet altijd serieus genomen.

Zo vinden bewoners uit de Schilderswijk dat de radicale figuren te veel 'gepamperd worden door naïeve hulpverleners'. Ze krijgen een huis, een wasmachine, hun schulden worden kwijtgescholden. Huisje, boompje, beestje is het devies. Maar, zegt een moeder, 'vaak hebben die dure types niet door dat die radicalen met dubbele tong spreken'.

Beeld anp

Bijna altijd wel een link met Brusselse deelgemeente

Lees hier waarom het jihadisme-probleem kan voortbestaan in Molenbeek.

Hersenspoelen

Soortgelijke kritiek werd eerder dit jaar gespuid op een bijeenkomst in Gouda. Ook als potentiële Syriëgangers in een deradicaliseringstraject zitten, blijft de wijk ze zien als 'Bin Ladens' die hun kinderen gaan hersenspoelen. Dat wijkagenten die radicale types in de gaten houden, stelt lang niet iedereen gerust.

Zeker niet na de waarschuwing van de Belgische islamoloog Montasser AIDe'emeh, die dit weekeinde is gestopt met de begeleiding van potentiële en teruggekeerde Syriëgangers. In 2014 bracht AIDe'emeh twee weken door met Belgische en Nederlandse strijders in Syrië. In zijn kenniscentrum 'De weg naar' in Mechelen probeerde hij met veel inlevingsvermogen de frustraties van jihadi's te kanaliseren. Hij geeft het op, want 'sommigen zijn zodanig gebrainwashed dat ze niet meer te redden zijn'.

AIDe'emeh vindt dat terugreizigers de sociale vrede in het Westen in gevaar brengen. 'Als ze terugkeren, weten we vaak niet waarom. Zijn ze echt ontgoocheld door wat ze hebben meegemaakt?'

Beperkte capaciteit

Hooguit twee jaar worden ze gevolgd door de veiligheidsdiensten. Langer is, vanwege de beperkte capaciteit van de diensten, veelal niet mogelijk, stelt hij in diverse Belgische media. 'Ze mogen dan al hun baard afscheren, werk zoeken, uitgaan en meisjes versieren. Hoe weten we dat ze ons niet misleiden en hun ideologie hebben behouden? En niet in het geheim een aanslag voorbereiden?'

Radicaliseringsdeskundige Omar Ramadan van RadarAdvies heeft begrip voor het besluit van Montasser AIDe'emeh en de onrust van ouders uit risicowijken. 'Er zijn extremisten waar geen kruit tegen gewassen is. Dat geldt zowel voor strijders in Syrië, terugreizigers als thuisblijvers. Voor hen kan begripvolle begeleiding zinloos of zelfs contraproductief zijn.'

Vrouw maakt een praatje met een agente op het nieuwe stadsstrand in Amsterdam-West.Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Allerlei pluimage

Vandaar zijn vurige pleidooi voor een grotere investering in preventieprojecten. Om nieuwe aanwas van jihadi's af te remmen, is het noodzakelijk signalen van radicalisering in een vroege fase op te sporen. Toch vindt Ramadan het onverstandig de groep die AIDe'emeh niet meer wil begeleiden op te geven. 'Je hebt jihadi's van allerlei pluimage', zegt hij. Er zitten ideologische scherpslijpers tussen, Syriëgangers die teleurgesteld zijn vanwege de onderlinge strijd tussen moslims, het Westen nog haten en verkrampt in het leven staan. Er zijn ook jongeren teruggekomen die gederadicaliseerd zijn door de gruweldaden van IS.

Ramadan: 'Het is een uitdaging die jongeren los te weken van hun milieu, psychische en sociale hulp te bieden. Als je ze aan hun lot overlaat, is de kans groot dat ze weer in handen vallen van radicale groepen die hen wel opvangen.'

Lorenzo Vidino, directeur van het Center for Cyber & Homeland Security in Washington, zegt net zo sceptisch te zijn als AIDe'emeh over de mogelijkheden extremisten te deradicaliseren. Niettemin steunt hij de Nederlandse pogingen daartoe. 'Er is simpelweg geen alternatief', zegt hij.

Grenzen zijn poreus

Westerse wetgeving maakt het volgens Vidino moeilijke alle potentieel gevaarlijke individuen strafrechtelijk te vervolgen. Veelal ontbreken harde bewijzen. Wetswijzingen vergen langdurige en politiek gevoelige procedures. 'Een nationaliteit kan bijvoorbeeld alleen afgepakt worden van jihadi's met een dubbel paspoort. Dat is rechtsongelijkheid. En wat doe je met bekeerlingen? Maak je die statenloos? Ook zonder geldige paspoorten blijven Syriëgangers terugkeren. De grenzen zijn poreus.'

Vidino ziet de reïntegratieprojecten als een vorm van monitoren. 'Of die programma's nu effect sorteren of niet, in elk geval worden de jihadi's in de gaten gehouden en de inlichtingendiensten enigszins ontlast.'

Het delen van informatie is op alle niveaus - internationaal, nationaal en lokaal - van cruciaal belang in de strijd tegen terrorisme, zegt Vidino. Op al die niveaus staat Europa voor grote uitdagingen. Niet de minste is de moslimgemeenschappen bij die strijd te betrekken en te behouden.

In Amsterdam-West speelt een wijkagent een potje voetbal met de jongeren.Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Geen eenvoudige taak blijkt ook uit de weerbarstige Nederlandse praktijk. Lastig is waardevolle informatie te zeven uit roddel en achterklap, het traditionele wantrouwen jegens autoriteiten te overwinnen en om te gaan met missers die in de gemeenschappen breed worden uitgemeten.

Iedereen kent het verhaal van vader Farid uit Amsterdam, die de radicaliseringsambtenaren waarschuwde voor de uitreis van zijn minderjarige zoon Achraf. Ze houden hem in de gaten, kreeg hij te horen. Twee dagen na het gesprek was de vogel gevlogen. Achraf is nu dood. Signalen uit de Delftse wijk Buitenhof over radicalisering werden pas opgepakt, nadat eind 2012 de eerste golf Nederlandse strijders naar Syrië vertrok.

Farid in de lege kamer van zijn zoon. De beelden zijn van de Amsterdamse lokale omroep AT5.Beeld .

Niet sexy

Verdachte Jordi de J. vertelde op de laatste dag van het grote jihadproces dat zijn enkelband twee keer stuk was gegaan en dat het wel zes uur duurde voor iemand kwam opdagen. Hij had kunnen vluchten, maar wilde niet, zei hij. Geen geruststellende gedachte voor de bewoners van de Schilderwijk, waar hij een huis heeft.

Vertrouwen komt te voet en gaat te paard, beseft ook Ramadan. 'De overheid zou meer moeten investeren in ouders, familie en wijkbewoners, buitengewoon waardevolle partners.' Maar, verzucht hij, ' preventie is in het huidige klimaat niet sexy'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden