Wordt Renzi na 4 december schlemiel of held van Italië?

Het Grote Referendum heet in Italië de stemming die over twee weken wordt gehouden. In één keer kunnen de meeste weeffouten uit het politieke systeem worden gehaald. Voorbij de spreekwoordelijke Italiaanse besluiteloosheid. Maar voor premier Renzi neemt de campagne een onverwachte, bizarre wending.

Jarl van der Ploeg
null Beeld reuters
Beeld reuters

'Il Rottamatore' (De sloper)

Waarom Italië toe is aan een nieuwe grondwet

De frustratie over de stroperige besluitvorming in Rome zit diep bij de Italianen. Een voorbeeld: de wet die het registreren van homostellen mogelijk maakt, kon dit jaar pas worden afgehamerd nadat de Senaat meer dan zesduizend amendementen had ingediend. Het wetsvoorstel is talloze keren heen en weer gekaatst tussen de Kamer en de dwarse Senaat, ondertussen langzaam wegzakkend in een drijfzand van steeds weer nieuwe komma's en puntkomma's.

De wens de Italiaanse stroperigheid aan te pakken is net zo oud als de Italiaanse stroperigheid zelf. Alleen gebeurt het nooit, constateerde de 41-jarige Matteo Renzi toen hij op het politieke toneel verscheen. De jongste Italiaanse premier uit de geschiedenis mat zichzelf de bijnaam 'Il Rottamatore' aan, oftewel 'De Sloper' - vanwege zijn ambitie het oude, vastgeroeste Italië af te breken.

De oplossing is volgens Renzi simpel: op 4 december kan Italië de last van het verleden van zich afschudden tijdens het referendum over de grondwet. Een ja-stem van de meerderheid van de Italianen is genoeg.

Twee Tweede Kamers

De keuze gaat over het wijzigen van 47 van de 139 Italiaanse grondwetsartikelen uit 1948. Veruit de meest besproken wijziging is de inperking van de macht van de veelkoppige Senaat. Nu nog hebben beide Kamers in het parlement dezelfde macht. Alle wetten moeten inhoudelijk besproken én worden goedgekeurd in zowel de Kamer van Afgevaardigden als de Senaat. Het is, vertaald naar Nederland, alsof Italië twee Tweede Kamers heeft. Het leidt er volgens velen toe dat wetsvoorstellen eindeloos op en neer pingpongen tussen de Kamers.

Bij een ja-stem verdwijnt die identieke macht. Niet alleen hebben senatoren straks minder te zeggen, ook blijven er van de 315 senatoren slechts 100 over. Zij worden bovendien niet meer direct gekozen, zoals nu het geval is, maar geselecteerd uit een poule van regionale politici. Van hun royale salaris blijft slechts een onkostenvergoeding over.

'Het is niet zo dat die hervormingen Italië in één klap repareren, zoals wordt gesuggereerd, maar je kunt wel stellen dat het tweekamerstelsel de besluitvorming oneindig vertraagt', zegt politiek onderzoeker James Dennison van het European University Institute in Florence.

63 regeringen in 69 jaar

Het tweekamersysteem ontstond in een tijd dat er slechts twee partijen serieus meedongen naar de macht: de christen-democraten en de communisten, legt hij uit. Met de puinhopen van het fascisme nog nasmeulend was de nieuwe grondwet vooral een poging de absolute macht uit de handen van de een of de ander te houden. Maar de Italiaanse politiek is zo versplinterd dat de parlementaire geschiedenis wemelt van lijstverbindingen, afscheidingen, fusies en splinterpartijen.

Het is in zo'n politiek landschap al moeilijk een wet door één Kamer te loodsen, laat staan door twee, zegt politiek analist Vincenzo Scarpetta van de denktank Open Europe. Niet voor niets versleet Italië de afgelopen 69 jaar 63 regeringen. Het referendum kan daarin verandering brengen.

Niet alleen Renzi wil dat. Al decennia staan dit soort hervormingen op allerlei politieke verlanglijstjes. Sterker nog: een referendum leek in eerste instantie onnodig, omdat de benodigde meerderheid gewoon in beide Kamers aanwezig was. Tot de partij van Silvio Berlusconi, altijd fervent voorstander van dergelijke hervormingen, begin dit jaar ineens haar steun introk, waardoor 50 miljoen Italianen over twee weken mogen stemmen.

'Toch zag je dat een grote meerderheid van het volk aanvankelijk vooral enthousiast was over de hervormingen', zegt onderzoeker Dennison. Samen met zijn collega Jonas Dræge bestudeerde hij alle peilingen die de tien belangrijkste onderzoeksbureaus sinds 2014 over het onderwerp hielden. Daar komt een duidelijke trend uit naar voren. Twee jaar geleden stond 70 procent van de ondervraagden positief tegenover de grondwetswijzigingen. Maar die groep is flink geslonken. Inmiddels heeft het nee-kamp bij alle peilingen een voorsprong van gemiddeld 4 procent.

'Het is duidelijk te zien wanneer de stemming omsloeg', zegt Dennison. 'Dat was op 12 januari.'

'Il Rottamando' (Hij die wordt gesloopt)

Waarom Italianen toch neigen om nee te stemmen

Het is dinsdag 12 januari als premier Matteo Renzi zijn eigen glazen ingooit. Vol zelfvertrouwen zegt hij tegen Repubblica TV dat 'wanneer ik verlies, ik niet alleen aftreed, maar ook de politiek verlaat'.

In de dagen erna buitelen politiek commentatoren over elkaar heen om die opmerking te duiden. Een politieke blunder, zegt de een. Een inschattingsfout, zegt de ander. Een flater, een stommiteit, pure zelfoverschatting.

Sinds Renzi zijn eigen lot die dinsdag aan de uitslag verbond, is de geest uit de fles. 'In de peilingen is te zien dat zo'n 15 procent van de ja-stemmers sindsdien van mening is veranderd', zegt peilingonderzoeker James Dennison van het European University Institute.

Renzi's populariteit

Tekenend is de verandering die de bijnaam van Renzi heeft ondergaan. Ging hij als de sloper - 'Il Rottamatore' -door het leven, de laatste weken klinkt steeds vaker een nieuw alias: 'Il Rottamando', hij die gesloopt wordt.

'Dit referendum gaat niet alleen over de grondwet, maar ook over Renzi. We zien zelfs dat hoe meer de kiezer het referendum aan Renzi koppelt, hoe minder hij geneigd is ja te stemmen. Onlangs was er een onderzoekje waaruit bleek dat wanneer kiezers reclameposters bekijken waar 'Sì' en 'Renzi' samen op voor komen, ze minder snel 'Sì' stemmen dan wanneer Renzi's naam of afbeelding ontbreekt.'

Renzi's populariteit staat onder druk, omdat hij zijn beloften volgens kiezers te langzaam inlost, zegt politiek analist Vincenzo Scarpetta van de denktank Open Europe. Toen hij in 2014 aantrad, beloofde de jonge premier snel en radicaal te hervormen. Maar daar komt vooralsnog te weinig van terecht, vinden kiezers. Aangewakkerd door de oppositie laten zij zich inspireren door de recente triomf van het onbehagen in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.

Wat zijn de gevolgen voor Europa?

Het Italiaanse referendum kan volgens sommige economen een voor Europa historische dag worden. Als Renzi bij een nee-stem aftreedt, is de kans immers groot dat de populistische Vijfsterrenbeweging de verkiezingen wint. En die partij wil graag de euro weer inruilen voor de lire.

'Zodra Italië de euro vaarwel zegt', schreef The Financial Times, 'leidt dat tot een totale ineenstorting van de eurozone. Het gevolg is de meest gewelddadige economische schok in de geschiedenis - een die het faillissement van de Lehman Brothers of de crash van Wall Street in 1929 zal doen verbleken.'

Politiek analist Vincenzo Scarpetta is behoudender. 'Natuurlijk zal een nee-stem wat onrust veroorzaken op de markten. Maar Italië houdt zich al decennia staande in een klimaat van politieke en economische onzekerheid. 5 december is echt niet het einde van Europa.'

Tegen het establishment

Nu is er in Italië genoeg reden tot onvrede. Pak er een willekeurig cijfer bij en het valt matig tot slecht uit. De werkloosheid is hoog, vooral onder de jeugd. Hetzelfde geldt voor de staatsschuld, het aantal belastingontduikers en de enorme kosten van het logge staatsapparaat. Eigenlijk is alleen de groei van het nationaal inkomen laag, net als het aantal gezonde banken. Het is zeker niet allemaal de schuld van Renzi, maar toch zullen veel kiezers daardoor tegen het establishment willen stemmen, zegt Scarpetta.

Maar er zijn meer redenen voor een nee. Intellectuelen die nee stemmen, omdat één van de in totaal 47 wetswijzigingen hun niet aanstaat. Er zijn mannen als Paolo Prodi, broer van oud-premier Prodi, die de nieuwe grondwet zo slecht geschreven vindt, dat 'het een nee wordt vanwege de esthetica'. Er zijn kiezers die tegen de Europese Unie stemmen, al heeft die er niets mee te maken, kiezers die angstig naar de migratiestroom kijken en kiezers die zich überhaupt niets aantrekken van de politiek en traditiegetrouw luisteren naar de lokale priester, televisiepresentator of maffiabaas.

De brede tegenstand zie je ook terug in Rome. Daar pleiten zowel extreemrechtse partijen voor een nee, als vrijwel alle partijen op links. Beppe Grillo, leider van de grootste oppositiepartij de Vijfsterrenbeweging, eist zelfs een nee van zijn electoraat, waarmee hij hetzelfde stemadvies geeft als zijn gezworen vijand Silvio Berlusconi van Forza Italia.

Welke artikelen veranderen er nog meer?

Behalve over het uitkleden van de Senaat, stemt Italië in een moeite door over nog een hele reeks wetswijzigingen. Van de 139 artikelen uit de grondwet van 1948 moeten er 47 aan geloven. Zo wordt het straks veel moeilijker referenda te organiseren, wordt het volgens Renzi nutteloze Consiglio nazionale dell'economia e del lavoro (een soort Italiaanse Raad van State) opgeheven en wordt de macht van de provincies in het hele land gelijkgetrokken.

Van de tientallen provincies die er nu zijn, verschilt het ongeveer per kilometer welke wethouder welke bevoegdheden heeft, waardoor er te vaak overlap is. Bij een 'Sì' wordt dat gelijkgetrokken door bij alle provincies macht weg te nemen. Over in ieder geval vijftien belangrijke onderwerpen zoals het energiebeleid, buitenlandse handelsrelaties, infrastructuur en veiligheid, kan straks alleen nog vanuit Rome worden beslist.

'Zelfs prominenten uit zijn eigen partij keren zich langzaam tegen Renzi', zegt Dennison. 'Het geeft aan dat de stemming al lang niet meer over het oorspronkelijke onderwerp gaat. Ik durf best te stellen dat Italianen positief zijn over de grondwetswijzigingen. Het probleem is alleen dat dit referendum daar al lang niet meer over gaat.'

Na veel mislukte pogingen het referendum los te koppelen van het functioneren van Renzi, herhaalde hij deze week toch zijn belofte af te treden als het nee-kamp wint. Mocht dat gebeuren, dan benoemt de president een overgangsregering en schrijft hij nieuwe verkiezingen uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden