Wordt Europa een speler of speelbal?

De regels van het spel zijn aan het veranderen in de wereldpolitiek. En met een vriend als de Amerikaanse president Trump heeft Europa geen vijanden meer nodig. In ongekend scherpe bewoordingen probeerde EU-president Donald Tusk woensdag de Europese leiders, in de Bulgaarse hoofdstad Sofia bijeen voor een Balkantop, te overtuigen van de ernst van de situatie.

De Amerikaanse president Donald Trump wordt in mei 2017 in Brussel ontvangen door EU-president Donald Tusk (links). Foto EPA

Nooit eerder was de noodzaak een verenigd front te vormen zo groot, betoogde Tusk, alleen zo kunnen we een van de hoofdrolspelers blijven. Anders worden we een speelbal. ‘Simpel gezegd: of we zijn één, of we zullen niet zijn.’ Het diner van de EU-leiders stond ’s avonds in het teken van de spanningen met het Amerika van Trump.

Zestien maanden is Trump president. Spanningen waren er vanaf het begin, maar altijd was er de hoop dat het vooral bij woorden zou blijven. Inmiddels stapelen concrete twistpunten zich op. De terugtrekking uit het kernakkoord met Iran. De dreiging dat de Amerikanen Europese bedrijven zullen straffen die zaken blijven doen met Teheran. De importheffingen op Europees staal en aluminium, mogelijk al per 1 juni. De verhuizing van de Amerikaanse ambassade in Israël naar Jeruzalem. De doden in Gaza. Over dit alles lopen de meningen van Europa en Amerika uiteen of botsen ze.

Het wekt de suggestie van een fundamentele verwijdering die om een structureel antwoord vraagt.

Vanzelfsprekendheid verloren

Dat was ook de inzet van Tusk. Als hoogste vertegenwoordiger van de lidstaten gaf hij een voorzet voor discussie onder de leiders. Na afloop zei premier Rutte over de harde verklaring van Tusk dat iedereen natuurlijk zijn eigen woorden kiest, maar dat hij zich herkende in wat achter die woorden zit. ‘De trans-Atlantische vriendschap blijft belangrijk, maar de vanzelfsprekendheid is weg.’ Nederland en Europa zullen dingen nu meer zelf moeten doen.

Zeker is dat Tusk zich niet inhield. ‘Gezien de jongste besluiten van president Trump, zou iemand kunnen denken: wie heeft met zulke vrienden nog vijanden nodig?’ Tusk werd zelfs licht sarcastisch. ‘Eerlijk gezegd moet Europa president Trump dankbaar zijn. Want dankzij hem zijn we beroofd van al onze illusies. Hij doet ons beseffen dat als je een helpende hand nodig hebt, je die aan het eind van je arm moet vinden.’ Oftewel: je moet jezelf helpen.

Het zal lang zoeken zijn naar een eerder voorbeeld van een leidende Europese politicus die zich zo hard uitliet over de Amerikaanse bondgenoot. De Poolse EU-president stelde de VS zelfs op één lijn met China en Rusland toen hij zei: ‘Behalve de traditionele politieke uitdagingen, zoals de opkomst van China en de agressieve opstelling van Rusland, zien we vandaag een nieuw fenomeen: de grillige assertiviteit van de Amerikaanse regering.’

Tusks verwijzing naar de veranderende spelregels lijkt aan te sluiten bij analyses dat de naoorlogse internationale orde, met zijn nadruk op multi­laterale samenwerking, dreigt plaats te maken voor een constellatie waarbij de grote mogendheden meer op eigen houtje opereren. In dat geval moet ­Europa volgens de Pool tot grotere eenheid komen, wil het een speler zijn en geen speelbal.

Kan Europa er zes Bulgarijes bij hebben?

In de Bulgaarse hoofdstad Sofia spreken de EU-leiders over uitbreiding met zes Balkanlanden. Bulgarije zelf is nog altijd een zorgenkind. Maar om de Balkan nu aan de Russen te laten? Lees de reportage uit de straten van Sofia. 

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.