RECONSTRUCTIE

Wordt dit het JSF-debacle van de marine?

Zeker 2,5 miljard euro wil Defensie steken in de aanschaf van vier nieuwe onderzeeërs. Het is een plan waar stilletjes aan wordt gewerkt, maar onomstreden is het niet. 'Met vliegtuigen en drones ben je veel mobieler en goedkoper uit.'

De Hr. Ms. Bruinvis ligt voor een oefening voor de kust van Schotland. De Bruinvis, die in 1994 in dienst werd genomen, is een onderzeeboot uit de Walrusklasse. Beeld ANP

Op een maandagavond in februari is een zaal in het Haagse Nieuwspoort afgeladen met ruim honderdvijftig (oud-)marineofficieren, zakenlieden en wetenschappers. Velen van hen maken deel uit van de lobby die Nederland aan vier nieuwe onderzeeboten wil helpen. Onder hen afgevaardigden van het Duitse Thyssen Krupp en de Franse defensiespecialist DCNS. De debatavond over de 'onderzeedienst' is aangekondigd onder de vragende titel: 'Onbekend maakt onbemind?'. Maar de aanwezigen zijn het volledig met elkaar eens: het antwoord behoort een spijkerharde ontkenning te zijn.

Zeg in dit gezelschap niet per ongeluk 'duikboot', want dan word je meewarig aangekeken. Aan het nut van de voorgenomen aanschaf van vier nieuwe onderzeeërs wordt geen moment getwijfeld - de benodigde miljarden zijn het dubbel en dwars waard. Met eerbied luistert de zaal naar 'Hugo', zoals kapitein-ter-zee Hugo Ammerlaan, de hoogste baas van de onderzeedienst, vertrouwelijk wordt aangeduid door discussieleider Jeroen de Jonge. Die directeur van TNO Defensie en oud-marineman ontpopt zich tot een fanatiek pleitbezorger van de aanschaf.

De enige kritische noot van de avond wordt gekraakt door de 85-jarige oud-minister van Defensie Wim van Eekelen. Die raakte midden jaren tachtig verzeild in de'Walrus-affaire', vernoemd naar de huidige generatie onderzeeboten. Gezeten op de eerste rij verklaart de VVD'er een 'groot voorstander van een onderzeedienst' te zijn.

Gelach

Maar hij wil toch weten hoe de marine ditmaal een 'enorme kostenoverschrijding' denkt te voorkomen. Als staatssecretaris werd hij daarmee geconfronteerd, toen de toenmalige schout-bij-nacht in zijn werkkamer op de bank plofte en meldde dat de Walrus een paar meter langer moest worden, 'omdat niet alles erin past'. Hoe denkt u dat dit keer te voorkomen?, wil Van Eekelen onder gelach van de zaal weten.

In zijn antwoord roemt Ammerlaan het bedachte toezicht op aanschaf en bouw. 'Ook de Algemene Rekenkamer is erbij betrokken', zegt hij geruststellend. Maar wat als het defensiebudget geen ruimte voor vier boten laat, wil iemand weten. 'Ik ga niet in op afpel-suggesties', antwoordt Ammerlaan gedecideerd. Liever houdt hij zijn verhaal over Nederland als 'gerespecteerd onderzeebootland'. Dat heeft niet alleen te maken met de geschiedenis ('We hebben al meer dan honderd jaar ervaring'), maar vooral met de kwaliteit van de Walrus-boten.

'Nieuwe onderzeeërs zijn geen luxe, ze zijn geen maritiem feestartikel, ze zijn onmisbaar', dondert TNO-man De Jonge in zijn slotbetoog. Waarna hij zijn gehoor de opdracht geeft de druk op de politiek maximaal op te voeren: 'Wat ga jij er morgenochtend aan doen om ervoor te zorgen dat Nederland vier op hun taak berekende onderzeeboten krijgt?'

Stille miljarden voor onderzeeërs

Zonder er veel ruchtbaarheid aan te geven, koerst het ministerie van Defensie aan op een miljardeninvestering in vier nieuwe onderzeeërs. De boten gaan tenminste 2,5 miljard euro kosten, maar experts houden nu al met vier miljard rekening. Defensie-experts zijn bezorgd over de gang van zaken rond het nieuwe project en vrezen dat de Kamer voor voldongen feiten wordt geplaatst. Lees hier het nieuwsbericht.

Gouden Driehoek

Met die vraag staan leden van de 'Gouden Driehoek' zoals marine, bedrijfsleven en kennisinstituten elkaar graag noemen, al jaren op. Na de luchtmacht met zijn JSF is nu de marine aan de beurt, zo valt in deze kringen te beluisteren. Voorlopig loopt hun lobby op rolletjes. Al in 2013 onderschreef VVD-minister Jeanine Hennis van Defensie de noodzaak van nieuwe onderzeeboten en in 2015 legde zij dat nog eens in een brief aan de Tweede Kamer uit.

Volgende hoogtepunt in dit geruisloos verlopende proces komt volgende maand, wanneer Hennis in haar 'A-brief' uitlegt hoe zij de Walrussen wil vervangen en welk budget daarvoor nodig is. Zij rekent op instemming van regeringspartijen PvdA en VVD. Haar eigen partij zal geen probleem vormen, maar de sociaal-democraten hebben een lange traditie van interne verdeeldheid over de aanschaf van wapensystemen. PvdA-defensiewoordvoerder Angelien Eijsink vindt het in ieder geval 'een goede investering'.

Niettemin moet het debat met de rest van Nederland, de niet-ingewijden, nog worden gevoerd. Op 16 maart biedt een hoorzitting van de Tweede Kamer kans op het stellen van kritische vragen: zijn onderzeeboten nog wel nuttig? Is de marine met vier boten niet te ambitieus? Moet de krijgsmacht, na jaren van bezuinigingen, niet andere prioriteiten hebben dan een volgend prestigeproject? En hoe groot is de kans dat het budget wederom te krap blijkt?

Beeld ANP

Lobby

Defensie-expert Margriet Drent van Clingendael zegt zelf nog niet overtuigd te zijn van 'nut en noodzaak' van onderzeeërs. Haar vrees is dat parlementariërs niet goed tegenwicht tegen de lobby van de krijgsmacht kunnen vormen: 'Het wordt moeilijk voor het parlement een zelfstandige afweging te maken, gezien de dominante rol van de marine in de informatievoorziening.'

Die kritiek doet denken aan de JSF-tijden, toen de luchtmacht het debat domineerde met haar dwingende voorkeur voor het Amerikaanse toestel. Nu lijkt daar wederom sprake van te zijn. In een interview met de site marineschepen.nl liet Ammerlaan weten dat het 'echte zonde van het Nederlands industrieel potentieel' is 'als we een kruiwagen met belastinggeld leeggooien in het buitenland'. Hij noemde nog net niet de grote favoriet voor de bouw bij naam, Damen Shipyards, maar voor de goede verstaander was de boodschap duidelijk.

Nog een dreigende parallel met de JSF: het risico van oplopende kosten. Defensie-expert Ko Colijn van Clingendael houdt er rekening mee dat de boten'wel eens minimaal een miljard per stuk' gaan kosten. In dat geval is het prijskaartje vier miljard euro. De directeur van Damen Shipyards gaf via marineschepen.nl ook al aan dat het duurder kan worden dan de begrote 2,5 miljard, opmerkelijk genoeg nog voordat hij de order binnen heeft gehaald: 'Als ze net zo groot moeten zijn als de Walrusklasse, is het wat krap begroot. Ik denk dat je er drie boten voor kunt kopen.' Oftewel: de vier boten die de marine zich wenst, zouden ruim 3,2 miljard gaan kosten.

Gefronste wenkbrauwen

Die uitspraken zullen op diverse plaatsen met gefronste wenkbrauwen zijn gelezen. De hoogste bazen bij de luchtmacht en de landmacht zien daardoor hun kansen op investeringen voor hun krijgsmachtonderdeel slinken. 'Zij vrezen het kind van de rekening te worden van een mogelijk onbeheersbaar groot project', zegt Colijn.

Maar ook de scepsis bij de financiële waakhonden, het machtige ministerie van Financiën en de Rekenkamer, wordt erdoor aangewakkerd. Beide instellingen botsten eerder hard met Defensie. Bij de aanschaf van grote wapensystemen had het ministerie er een handje van alleen op de kale aanschafkosten te wijzen en de latere operationele kosten buiten beeld te houden.

Voor de rekenaars van Financiën, door kenners wel 'de grootste vijand van Defensie' genoemd, is het verder moeilijk te verteren dat Defensie niet in staat is tot een goed vergelijkbare kosten-batenanalyses van wapensystemen. 'Bij Defensie stuit je dan al snel erop dat ze zeggen niet te kunnen zeggen hoe belangrijk iets is omdat het daarvoor te belangrijk is', schetst Colijn.

Voorlopig nemen de financiële waakhonden een afwachtende houding aan. Financiën geeft op de voorgenomen aanschaf geen commentaar. De Algemene Rekenkamer zegt dat het de gang van zaken rond de onderzeeboten wel al 'intensief' volgt, maar dat nog geen onderzoek is begonnen - het wachten is op de volgende brief van Hennis. Ondertussen houdt de 'Gouden Driehoek' de politieke druk hoog.


Waarom wel onderzeeboten?

'Unieke, expeditionaire kwaliteit' De Walrus-boten waarmee Nederland vaart, zijn langdurig, wereldwijd en 'flexibel' inzetbaar, dus in zoutarm en zoutrijk water. Ook kunnen zij ondanks hun lengte van 68 meter in ondiep water beduidend dichter onder de kust komen dan bijvoorbeeld de grotere, nucleaire onderzeeërs van de Britten en de Fransen. Andere Europese landen hebben kleine onderzeeërs voor hun kustverdediging. Nederland heeft een eigen 'relevante niche' gevonden.

Goede spionage
Nederland kan met zijn boten 'visueel inlichtingen verzamelen' van schepen, havens en vijandige onderzeeërs. Ook kan op bijzondere plekken, denk aan de Perzische Golf, worden gevaren, 'zelfs in een omgeving waarin geen militair overwicht bestaat en de dreiging groot is'. Daar kan ook communicatie uit de lucht worden geplukt. Defensie schermt verder met de rol van onderzeeboten bij terrorismebestrijding.

Nuttig voor de NAVO
De hierboven genoemde kwaliteiten maken de Walrus-onderzeeboten geliefd bij de NAVO, zo wordt in marinekringen benadrukt. Nederland legt daardoor internationaal meer gewicht in de schaal.

Werkgelegenheid
De miljardenorder, mits gegund aan Nederlandse partijen, levert werkgelegenheid op. Zonder vervanging zou de onderzeedienst verdwijnen en daarmee ook honderden banen.

Innovatie en kennis
Voor de Nederlandse scheepsbouwsector biedt de order de kans ook aan andere landen onderzeeboten te leveren. Kennisinstituten zouden er eveneens baat bij hebben.

Commandantenopleiding
Onder meer Noren en Britten komen naar Nederland om het vak van onderzeebootcommandant te leren. Die rol zou verloren gaan wanneer vervanging niet doorgaat.

Handelsbelang
De onderzeeboot is volgens Defensie 'zeer geschikt' voor de bescherming van scheepvaart en handelsroutes en bij het bestrijden van de piraterij.

Onderscheidend in de toekomst
De nieuwe onderzeeërs moeten geavanceerde wapensystemen voor 'robuust optreden' hebben en 'meer ruimte voor special forces', zo luidt de wens.


Waarom geen onderzeeboten?

'Expeditionaire capaciteit niet zo bijzonder' De Nederlandse onderzeeërs zijn lang niet zo uniek als de marine beweert, stelt Siemon Wezeman van de Zweedse denktank Sipri, gespecialiseerd in onderzoek naar wapensystemen. 'De Franse en Britse onderzeeërs kunnen ook behoorlijk dicht onder de kust komen. En de boten van de Noren, Duitsers en Italianen kunnen dat zeker, want ze zijn kleiner en wendbaarder.' Waarom Nederland onderzeeërs nodig heeft die wereldwijd kunnen opereren, is voor Wezeman een raadsel. 'Regionale onderzeeërs', zoals Spanje, Duitsland, Italië en Zweden die hebben, zouden meer dan genoeg kunnen doen.

'Dure en niet zo effectieve spionage' Voor inlichtingenwerk is een onderzeeër in de ogen van Wezeman niet onontbeerlijk en in ieder geval erg duur: 'Met een onderzeeër kun je ergens voor de kust gaan liggen, een paar antennes omhoog steken en dan communicatie onderscheppen. Maar met vliegtuigen en drones ben je veel mobieler en kun je veel meer onderscheppen. En ben je goedkoper uit'.

'Niet de juiste prioriteit' Na jaren van bezuinigingen is een miljardeninvestering in nieuwe onderzeeërs op dit moment niet de juiste keuze, vinden diverse experts. De Adviesraad voor Internationale Vraagstukken (AIV) stelde vorig jaar in een rapport dat wanneer er meer geld voor defensie komt dat allereerst moet worden gespendeerd aan het opheffen van de 'acute tekortkomingen van de krijgsmacht' en aan 'basale gevechtscapaciteit'. Pas bij een 'forse verhoging' van het budget ontstaat ruimte voor onderzeeboten. Hun kosten (ten minste 2,5 miljard euro, mogelijk zelfs 4 miljard) zijn te hoog in verhouding tot het geringe investeringsbudget waarover Defensie de komende jaren zal beschikken.

'Vredesmissies belangrijker' Wezeman van de Zweedse denktank Sipri: 'De politiek en het leger vinden vredesmissies voor de Verenigde Naties heel belangrijk, zoals nu in Mali. Maar in de praktijk is Nederland nauwelijks in staat daar voldoende mensen en materiaal voor op de been te brengen. Het ligt veel meer voor de hand daarin te investeren. Bij de VN is er een schreeuwende behoefte aan gewone helikopters. Dat is minder sexy dan onderzeeboten, maar zou wel prioriteit moeten krijgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.