Wordt de burger er beter van als gemeenten zo samenwerken?

Rond Dordrecht werken zes - en binnenkort zeven - gemeenten samen, al twaalfenhalf jaar. Hoe vangen zij het werk op dat veel gemeenten sinds de decentralisering overstelpt? 'Win-win', klinkt het. Maar ook: 'Het schuurt.'

Raadsleden op weg naar de wekelijkse Drechtstedendinsdag in Papendrecht Beeld Marcel van den Bergh

Raadslid Marian Pater (D66, Zwijndrecht) zit deze avond in de Drechtraad in het gemeentehuis van Papendrecht. Het loopt tegen elven als raadsleden van zes gemeenten er nog discussiëren over hoe streng je uitkeringsgerechtigden moet aangepakken. De rechtse partijen hameren op sancties en snel aan het werk gaan, de linkse op het betonen van enige coulance. Pater, duidelijk aan de linkerflank op dit onderwerp, betoogt: 'Geen druk en maatwerk, dat werkt het best om mensen uit de bijstand te krijgen.'

Gemeentelijke samenwerking is hot nu gemeenten steeds meer taken krijgen, bijvoorbeeld op het gebied van zorg, jeugdzorg en de bijstand. Wordt de burger er beter van als gemeenten zo samenwerken?

Niet altijd, denkt Pater. Bij bijvoorbeeld een gezamenlijke lobby voor betere bereikbaarheid is samenwerken goed. Maar juist bij de nieuwe gemeentelijke zorgtaken schuurt het volgens haar. 'De Rijksoverheid wil dat gemeenten die zorg regelen, omdat gemeenten dichter bij de burgers staan. Zo moeten de inwoners de zorg krijgen die ze nodig hebben. Vervolgens gaat een ander bestuur dan de gemeente hierover beslissen. De inkoop van de jeugdzorg doet Zwijndrecht met maar liefst zeventien gemeenten.'

De Drechtraad is de geavanceerdste gemeentelijke samenwerking van Nederland. Ruim twaalfenhalf jaar werken Dordrecht, Zwijndrecht, Papendrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Sliedrecht en Alblasserdam nauw samen in de Gemeenschappelijke Regeling Drechtsteden, met een bestuur van wethouders uit die gemeenten en een controlerende en beslissende raad.

Raadslid Marian Pater (D66, Zwijndrecht) zit deze avond in de Drechtraad in het gemeentehuis van Papendrecht

In deze Drechtraad zitten raadsleden van de zes gemeenten, van elke fractie in die gemeenteraden één afgevaardigde, 47 in totaal nu. Maandelijks beslissen ze, in een van de gemeentehuizen, over gezamenlijk beleid op terreinen als arbeidsmarkt, economie, zorg, ruimtelijke ordening, sociale zaken, milieu, onderwijs en bedrijfsvoering. In de pauze eten ze met elkaar.

De Drechtraad is uniek, zeggen de betrokkenen, omdat democratisch gekozen raadsleden de gezamenlijke besluiten controleren. In veel andere samenwerkingsverbanden nemen de wethouders van de afzonderlijke gemeenten vaak de beslissingen zonder die directe controle. Maar dat ziet een meerderheid van de raadsleden als een bedreiging van de lokale democratie, blijkt uit een enquête van hun vereniging. De Drechtraad wordt daarom door velen als een lichtend voorbeeld gezien. Vanuit de regio Eindhoven en Twente tot aan België en Oekraïne kwamen delegaties er al een kijkje nemen.

Democratisch tekort

Bij elkaar hebben de Drechtstedengemeenten tegen de driehonderdduizend inwoners als per 1 januari ook Hardinxveld-Giessendam aansluit. De deelnemers zien voordelen aan het gezamenlijk regelen van de grote dossiers waarvoor de afzonderlijke gemeenten te klein zijn. Als een groot bedrijf naar Dordrecht komt, is dat goed voor alle gemeenten. Ook fijn: zo hoeven ze niet te fuseren en kunnen ze de 'prettige nabijheid' houden - dat inwoners niet ver hoeven om hun paspoort op te halen. 'Door deze samenwerking kan Hendrik-Ido-Ambacht zelfstandig blijven', zegt raadslid Peter Boudewijn (SGP-ChristenUnie).

Hoogleraar regionaal bestuur Marcel Boogers van de Universiteit Twente vindt de Drechtraad een mooi voorbeeld van het oplossen van het democratisch tekort bij gemeentelijke samenwerking. Maar ook de Drechtraad is wat hem betreft niet perfect. 'Het is eigenlijk een supergemeente zonder rechtstreeks gekozen raadsleden. De gemeenteraadsleden die niet in de Drechtraad zitten kunnen zich achtergesteld voelen als ze alleen nog over kleine onderwerpen mogen praten in hun eigen gemeente.'

Leden van de Drechtraad vergaderen begin november in het gemeentehuis van Papendrecht Beeld Marcel van den Bergh

Een ander heet hangijzer is de verhouding van het relatief grote Dordrecht tot de kleinere partners. Aan een bezoek van de koninklijke familie aan Dordrecht willen de andere gemeenten nog wel meebetalen, vanwege de 'regionale uitstraling'. Maar geldt dat ook voor een Bachfestival?

Dordrecht wil juist meer macht. De grote gemeente stopt veel geld en menskracht in het samenwerkingsverband. Toch, vindt zij, heeft zij te weinig te zeggen.

Daarom laat burgemeester Wouter Kolff van Dordrecht opdracht doen naar de 'bestuurlijke drukte' die al die gemeentelijke samenwerkingen geven. Want als de maatschappelijke resultaten tegenvallen, schrijft hij aan de raadsleden van de Drechtstedengemeenten, dient zich de veelgehoorde vraag aan: 'Waar gaan we als stad of raad nog zelf over?' Begin volgend jaar moet het onderzoek klaar zijn.

Drechtstedenbestuurder Peter Verheij (SGP, Alblasserdam) vindt het 'alleen maar goed' dat de gemeente Dordrecht dit onderzoek doet. Hij draagt zijn geloof in de Drechtsteden met verve uit. 'Hier lukt de gemeentelijke samenwerking het best. Het is win-win: samenwerking en zelfstandigheid. We hebben elkaar nodig. Met de power van driehonderdduizend inwoners kunnen we gezamenlijk veel meer bereiken dan op onszelf als kleine gemeente, op het gebied van bereikbaarheid, luchtkwaliteit en economie.'

Het gaat er volgens hem vooral om of die samenwerkingsverbanden ook resultaten boeken. 'Je kunt gek worden van die bestuurlijke spaghetti, maar de burger ziet alleen wat het oplevert. Je hoeft ook niet te weten hoe ingewikkeld een motor van een auto eruitziet, hij moet gewoon rijden.'

Machine

Bij de borrel na elven praat raadslid Pater met haar collega's uit andere gemeenten nog even door over de sociale dienst. 'Ik moet hier opboksen tegen een rechts blok', zegt ze. 'Misschien waren de bijstandsgerechtigden in Zwijndrecht wel vriendelijker behandeld als we hierover besloten op gemeentelijk niveau. Voor deze politieke samenstelling hebben de inwoners in mijn gemeente niet gestemd.'

Het wringt volgens het raadslid dat door de samenwerking een inwoner van Zwijndrecht voor zijn bijstandsuitkering naar Dordrecht moet. Maar als hij andere problemen heeft, bijvoorbeeld schulden, gaat hij naar het wijkteam in Zwijndrecht. Over hoe de gemeente omgaat met maatschappelijke ondersteuning beslist weer de Drechtraad. Pater: 'Zo krijg je geen maatwerk bij het verlenen van zorg. Het wordt een gestandaardiseerde machine, met juist meer bureaucratie.'

Het kan en moet beter, vindt ze. Het zou al schelen als alle geldstromen in een pot komen en gemeenten problemen als armoede, werkloosheid en eenzaamheid met een 'integraal plan' zouden kunnen aanpakken. 'Dat is volgens mij wat met maatwerk wordt bedoeld, en het geeft bovendien veel minder bestuurlijke rompslomp.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden