Weblog

Worden Afrika's megasteden als Dubai?

Pan African Space Station. De naam doet denken aan Star Trek of beter nog de futuristische ruimtejazz van Sun Ra - 'Space is the Place'. Op 11 december 2016 'landde' het station in Amsterdam, in de woorden van de Afrikaanse culturele cosmonauten, met als thuisbasis Kaapstad. Op uitnodiging van het Prins Clausfonds zond het 'pop-up internet radiostation'(want dat is het) vijf dagen lang praatprogramma's en muziek, livestream vanuit de Openbare Bibliotheek in Amsterdam. Een impressie.

Pan African Space Station on air in de OBA in Amsterdam. Vlnr: Kodwo Eshun (op de rug), Sammy Baloji, Adeola Enigbokan en rechts vooraan Ntone Edjabe. Beeld wb

Turen naar de toekomst is de passie van kapitein Ntone Edjabe en hij ziet een voortgaande vermenging van de honderden culturen in Afrika. Zijn levensloop is er al het voorbeeld van: geboren en opgegroeid in Kameroen, gestudeerd in Nigeria en nu in Zuid-Afrika een culturele guru. Hij is bedenker van kunstzinnige mediaprojecten als het onregelmatige tijdschrift Chimurenga, tevens cultureel organisatiebureau. In het space station ontvangt hij de vele kunstenaars en activisten uit zijn enorme netwerk. Hij en zijn team vonden eerder een plek (space) voor hun reizende studio in bijvoorbeeld Nigeria en de VS.

Woensdag 14 december 2016, 14.00 uur. Het lampje 'On Air' brandt, drie gasten en een gespreksleider zijn op twee loungebanken neergestreken met in het midden twee draaitafels - de omlijstende muziek komt van vinyl. Thema: de toekomst van de megasteden. Perspectief: de visie van fotografen.

Adeola Enigbokan (geboren in Nigeria, maakte naam als stedenonderzoekster in New York, doceert nu aan de Universiteit van Amsterdam, is ook fotografe) toont kiekjes uit haar eigen jeugd in Lagos om te laten zien dat beleving van een stad voor een belangrijk deel herinnering is.

Een nieuwe brug verbond de stadsdelen voor het eerst, ze groeide niet ver van die brug op. De inwoners ervoeren het als zo'n ingrijpende veranderingen dat er een haarstijl in de vorm van die brug ontstond. Op een andere foto staat ze zelf als meisje op het strand in de jaren tachtig. 'Ik kijk benauwd, ik was bang voor de paardrijders op het strand.'

Een verjaardagspartijtje in 1988, ze kijkt weer sip. Misschien was ze teleurgesteld dat ze ouder werd, zegt ze nu, maar ze ziet ook de spanning in die tijd; kort daarop werd een coup gepleegd, haar vader verdween weken in een politiebureau, daarna weken ze uit naar de VS.

Dat zijn allemaal gedachten die opborrelen als Nigerianen van haar generatie nu door de snel veranderende stad lopen. Dat besefte ze pas goed toen ze het boek van Teju Cole, Open City, las, zegt ze: haar gevoelens zijn die van Cole en van een hele generatie.

Ntone Edjabe, Kodwo Eshun, Akinbode Akinbiyi en rechts Sammy Baloji, vlak voor het begin van de uitzending op woensdag 14 december 2016. Beeld wb

Akinbode Akinbiyi (geboren in Groot-Brittannië, opgegroeid in Nigeria, straatfotograaf in onder andere Lagos) is van een generatie eerder. Hij loopt al zijn hele leven door de straten en wijken van Lagos en legt het veranderende leven vast. 'In een halve eeuw heb ik mijn stad zien exploderen, zo enorm zien uitbreiden als je niet voor mogelijk houdt.' Nu is er weer een nieuwe wijk in aanbouw, 'er wordt een soort Dubai gebouwd'.

Toch denkt hij niet dat de steden van de toekomst zo zullen zijn als Lagos, Caïro of Johannesburg, zegt hij. Eerder zullen de megasteden weer uiteenvallen in kleinere steden of liever gezegd gemeenschappen, anders blijft het niet leefbaar.

Hij ziet dat in Lagos. 'Ik werk het liefst te voet, al worden de afstanden nu eigenlijk te groot.' Mensen reageren volgens Akinbiyi minder agressief dan vroeger als hij foto's loopt te nemen.' Voor hem is de stad vrouwelijk, zegt hij. Als fotograaf moet je de stad veroveren, verleiden, het hof maken om door te dringen tot het stadsleven.

Van die metafoor houdt Enigbokan niet. Het zijn altijd mannen die door de stad lopen en die ermee aan komen zetten. Trouwens ook de hoofdpersoon in Open City (dat speelt in New York en Lagos) van Cole is zo'n wandelende man. Het gaat voorbij aan de levens van vrouwen en meisjes die ook die stad vormen.

Als je het in het Engels hebt over een 'street walker', zegt ze, en het gaat over een vrouw dan wordt een prostituee bedoelt, een tippelaarster. Zelf wordt ze in bepaalde buurten in New York ook door agenten aangesproken als ze er 's avonds alleen loopt.

Akinbiyi reageert op haar kritiek: 'Ik hoor je, ik ben het eens met wat je zegt. Lagos is uitzonderlijk, vrouwen hebben het er heel erg moeilijk op straat. Maar er zijn ook steeds meer plekken waar ze domineren, op markten bijvoorbeeld. Toch houd ik vast aan die metafoor, maar het is waar: vrouwen hebben altijd teruggevochten.'

Sammy Baloji, uit de serie Mémoire, 2006. Beeld Sammy Baloji

Sammy Baloji (geboren in Lumumbashi in Oost-Congo, maakte internationaal naam met montagefoto's van koloniale en hedendaagse beelden, woont nu in Brussel) ziet 'een soort herhaling van de koloniale tijd' in het ontstaan van moderne, architectonisch hoogwaardige wijken voor de nieuwe welgestelden in Lumumbashi. Die staan los van de chaotische buurten waar het gros van de snel groeiende bevolking leeft.

Wat er nu gebeurt heeft veel merkwaardige overeenkomsten met vroeger, toen de goede wijken met villa's en gebouwen onder het Belgische koloniale bewind werden neergezet voor nieuwkomers uit Europa, Rhodesië (nu Zimbabwe). 'Het was in het geheel niet gepland voor zwarte mensen.'

Baloji begon zijn loopbaan als fotograaf uit interesse voor die stedebouwkundige geschiedenis. Er bleken zeer weinig foto's te zijn gemaakt in Lumumbashi, merkte hij toen hij door de koloniale archieven ging. Het koloniale erfgoed dreigde uit het zicht te verdwijnen.

'De problemen begonnen na de onafhankelijkheid, het geweld greep om zich heen.' Veel van de oude gebouwen verloederden, fabrieken werden kapotgeschoten, districtskantoren, pleinen, parken werden ruïnes waarin arme gezinnen nieuwe onderkomens knutselden. Dat zie je allemaal op zijn foto's, gecombineerd met beelden hoe het vroeger was, ten minste zoals de kolonialen het vastlegden.

Gespreksleider Kodwo Eshun (Brit van Ghanese ouders, werkt in Londen als filmer, essayist en kunstcriticus) geeft het laatste woord aan nestor Akinbiyi.

Oude delen van de Afrikaanse steden worden in hoog tempo afgebroken, zegt die. Ook in Lagos ziet hij het veel gebeuren. De bewoners zelf willen vaak een nieuw huis, of er zijn projectontwikkelaars bezig. 'Het is een voortgaand proces, soms heel problematisch, zeker ook voor kinderen als hun huis wordt afgebroken, maar het is wel heel erg interessant.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.