Wonderzalf voor het moderne lijden

Van De Celestijnse Belofte, het wonderboek van de Amerikaanse therapeut James Redfield, zijn in Nederland in 22 drukken inmiddels 175 duizend exemplaren verkocht....

Janet van Doorn is een nuchtere dame met een baan op de universiteit. Maar toen haar peuter van de dokter opnieuw een penicilline-kuur kreeg voorgeschreven, vertrok ze naar een homeopaat.

Joyce Nelson liet in New York een educatieve top-baan varen voor een opleiding Shiatsu, een Oosters georiënteerde massagetechniek. 'Ik heb daardoor ontzettend veel geleerd over de relatie tussen lichaam en geest. Ik zou financieel rijker kunnen zijn, maar ik zou me echt arm voelen als ik deze innerlijke rijkdom moest missen.'

Hans de Roos zit in de autohandel. Een paar jaar geleden spatte zijn huwelijk uit elkaar. Na ettelijke sessies bij de Riagg en moeizame gesprekken met vrienden, zette deze binnenvetter de stap om in de weekeinden op 'schreeuwtherapie' te gaan. De buurvrouw probeert ondertussen met genezende stenen van haar zweethanden af te komen.

Een depressieve vriend bekent, jawel, naar een waarzegster te zijn geweest. Een chef van een hectische afdeling verklapt al jaren aan yoga te doen, niet zomaar als ontspanningsgymnastiek, maar met filosofieboek en al. De reinigende sapkuur, ter 'ontslakking' van het lichaam, wint aan populariteit. En een kennis reageert begrijpend op de uitleg over de alternatieve massage: 'O, iets met bio-energetica?'

Mensen die zichzelf nadrukkelijk als gewoon omschrijven, doen 'iets' met spiritualiteit, 'werken aan zichzelf' of proberen 'beter in hun lichaam' te zitten. Hun aantal groeit. Als God niet meer bestaat om het leven een hogere bevrediging te bieden dan een nieuwe bank, dan zoeken ze zelf wel verdieping. Zoals de mens ook zelf z'n troost regelt als de hemel die niet meer biedt en het aards paradijs buiten bereik is geraakt.

Degenen die door het new age-virus zijn aangeraakt, zijn 'tégen het geloof dat menselijke wezens voor hun redding afhankelijk zijn van een goddelijke ander', waardoor zij machteloos zouden zijn om hun eigen lot ter hand te nemen', concludeert W. Hanegraaff in zijn vuistdikke proefschrift New Age Religion and Western Culture, waarop hij onlangs in Utrecht promoveerde.

Hoe massaal de aanhang voor alternatieve cursussen, filosofieën, boeken en personages ook is, het is toch nog niet overal bon ton om openlijk toe te geven affiniteit te hebben met die beweging van bodyworkers, iriscopisten, spiritisten, reïncarnaten, paranormalen, Louise Hay-lezers en Emile Ratelband-bezoekers.

Zelfs Hanegraaff had er moeite mee om op zijn faculteit te vertellen met welk onderzoek hij bezig was. 'Men reageert lacherig, afwijzend. new age, dat kàn niet serieus zijn.' Maar ondanks dit academisch dédain rukt het ideeëngoed op bij degenen die zoeken naar zingeving en verklaringen voor de gebeurtenissen in het, of hun leven.

Het succes van het boek De Celestijnse Belofte bevestigt dat. Deze mega-bestseller van de Amerikaanse auteur James Redfield beleeft sinds 1994 de 22ste druk, en er zijn al 175.000 exemplaren verkocht. In dat boek vertrekt de in zijn werk en relaties vastgelopen hoofdfiguur vrij impulsief naar de regenwouden van Peru, waarin een oeroud manuscript verborgen moet liggen. In de zoektocht naar deze filosofische schat worden hem Negen Inzichten onthuld over de manier waarop de mensheid in denken en doen is vastgelopen, en zich daaruit kan bevrijden.

'Dat het boek zo aanslaat is begrijpelijk, want het biedt de kans om op een heel laagdrempelige manier aan new age te doen', verklaart Hanegraaff. Veel lezers zullen zich om te beginnen al sterk in de hoofdpersoon herkennen: modern, welvarend, maar rusteloos en zoekend. Tegelijk staat het boek bol van het optimisme, dat zelfbewuste mensen, die niet afhankelijk zijn van een god maar deel uitmaken van het goddelijke zelf, kenmerkt: waar een wil is, is een weg.

Met het bijgeleverde Celestijnse Werkboek - resultaat sinds augustus: vijfde druk, 60.000 exemplaren verkocht - zijn inmiddels heuse werkgroepen aan de slag gegaan om het 'spirituele avontuur' en de volgende inzichten op hun eigen leven te betrekken: 'Die toevalligheden geven ons het gevoel dat achter alles wat we doen, iets anders, iets spiritueels werkzaam is. Het Tweede Inzicht bevestigt ons besef als iets werkelijks. We zien dat we ons alleen met onze materiële overleving hebben beziggehouden. (. . .)) En we weten dat onze nieuwe openheid een soort ontwaken betekent naar wat er werkelijk gaande is.

'Het Derde Inzicht brengt een nieuwe levensopvatting. Het definieert het universum als iets dat alleen uit zuivere energie bestaat, die op een of andere manier reageert op hoe we denken. En het Vierde legt de menselijke neiging bloot om energie van anderen te stelen door hen te beheersen en hun geest te bedwingen, een misdaad die we begaan omdat we ons zo vaak uitgeput en afgesneden van energie voelen. Dat tekort kan natuurlijk worden opgeheven als we in verbinding treden met de hogere bron. Het universum geeft ons alles wat we nodig hebben, mits we ons ervoor open kunnen stellen.'

In de hulpverlening heeft die opvatting over de energetische balans in de kosmos, de natuur en de mens, voet aan de grond gekregen. Met Shiatsu, een Japanse term, wordt door het drukken met de vingers of handen op - veronderstelde - energiebanen (meridianen) in het lichaam, geprobeerd de daar aanwezige energie weer in balans te krijgen. Goed voor de algemene gezondheid en heilzaam voor mensen met klachten over stress, zoals slapeloosheid.

Dianne Hoogstrate werkt met zulke lichaamstherapieën. Revolutionair is dat ze dat niet alleen in haar privé-praktijk doet, maar ook als co-therapeute bij de Riagg in Middelburg. Dank zij de innovatieve drang bij deze Zeeuwse instelling mag zij ook aandacht geven aan het, gekwelde, lichaam van de cliënt. Wie kent immers depressieve mensen zònder lichamelijke klachten?

Normaal wordt in Riagg-kring een psycho-analytische of -therapeutische ingang gekozen. Daarbij staat het woord centraal. Fysieke aanraking is, overigens op goede gronden, juist taboe in de hulpverlening. 'Maar ik ben er van overtuigd dat professioneel lichaamswerk nodig is. Een slachtoffer van seksueel geweld moet z'n lijf terugkrijgen. Dat lukt niet alleen met woorden.'

Voor haar zijn termen als meridiaan en chakra gesneden koek, voor collega's niet. 'Dus zal ik voor de vertaling moeten zorgen. Wie zijn bedenkingen heeft, gaat echt niet op chakra's zitten studeren. Daarom zeg ik meestal gewoon: mevrouw heeft moeite zich in haar bekken te ontspannen en die of die oefening zou goed zijn.'

De overschrijding van de strikte grens tussen lichaam en geest geldt in new age-kringen als het verwerpen van het dualisme in de hulpverlening en spreekt veel mensen aan. En dat geldt ook voor de holistische benadering van de patiënt als een totaal-mens, in plaats van als persoon mèt een ziekte of een niet-functionerend deel - wat een reductionistische visie wordt genoemd. Hoogstrate: 'Ik heb niet altijd succes en lichaamswerk is niet voor elke hulpvraag geschikt, maar vaak zeggen mensen: ik wou dat ik hier zeven jaar geleden mee was begonnen.'

Volgens Hanegraaff, die analyseerde welke stromingen, groepen, toonaangevende personen en boeken zich laten vangen onder het 'paraplu-begrip' new age, is het kenmerk van de nieuwe (maar traditioneel geïnspireerde) therapieën dat 'de band tussen religie en heling wordt hersteld'. Niet de ziekte, maar de persoon is het middelpunt in het alternatieve circuit. En ziekte is niet zomaar een kwestie van domme pech, geleverd door moedertje natuur, maar heeft ook een zin, een betekenis in het grotere proces van Persoonlijke Groei. Je leert er van.

Hoogstrate volgde, onder meer, aan de 't Sag (Stichting Additieve Geneeswijzen) in Utrecht een opleiding tot integraal lichaamsgericht therapeut. Integraal, omdat men verschillende visies en technieken gebruikt bij de behandeling van een cliënt en er van uitgaat dat 'bio-medische, psychologische en sociale factoren elkaar beïnvloeden'.

Ook 't Sag komt voort uit onvrede over de overwegend verbale therapieën in het reguliere circuit. Maar niet minder uit frustratie over de eenzijdigheid in het alternatieve circuit. Carla Diemont, directeur van 't Sag, heeft zelf een hele tocht door die instituties achter de rug. 'Men denkt in die kringen vaak helemaal niet meer na, zo blij is men 'het' te hebben gevonden. Het niveau is bedroevend laag, lager dan mavo'

Dat het new age-virus 't Sag net zo goed heeft aangeraakt, vindt ze tot daar aan toe. Maar ze wil zich nadrukkelijk distantiëren van het new age-geloof in de oneindige maakbaarheid van het Zelf met verontachtzaming van omstandigheden. 'Zo kan ik heel kwaad worden als een vrouw eventjes wordt geadviseerd om bij haar man weg te gaan, omdat hij haar spirituele groei blokkeert, waarna ze vervolgens in de bijstand met drie kinderen op een flatje zit. Dat vind ik pure misleiding.'

Als biologe van-huis-uit heeft ze een bescheidener doelstelling. 'Je moet kijken wat de draaglast van mensen is. Ik zie de mens als een zelfregulerend systeem, dat soms is vastgelopen. Dat systeem weer aan de praat krijgen, daar gaat het me om.' Overigens betreurt ze het dat ook op haar eigen academie bitter weinig wordt gelezen. 'Het is voor veel mensen toch een ervaringscultuur. Alsof je er bent met emoties'

Maar juist dat lijkt de aantrekkingskracht van die amorfe new age-beweging, waar niemand de baas is en ieder op eigen wijze de wijsheid in pacht kan hebben. Een beweging waar men snel kan opklimmen van hulpvrager tot hulpverlener. Waar geen vwo-diploma nodig is om psychologie te mogen studeren, maar levenservaring en het eigen gevoel even zwaar tellen als zo'n papiertje. Van Irenes Dialoog met de natuur tot en met de meest diepgravende filosofische traktaten, het is allemaal onder new age te vangen.

Die laagdrempeligheid verklaart ook dat de beweging wars is van intellectuele kritiek, en dat iedereen welkom is: twijfelaars, diep-gelovigen, rekkelijken en preciezen. Kennelijk is het 'moderne lijden' groot en divers, van mensen die klagen over rusteloosheid, over gevoelsarmoede en gebrek aan zingeving. Diemont: 'Ik zie hier verwilderde mensen binnenkomen. Geen ongeschoold afval, maar wanhoop uit alle sociale lagen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden