Wonderlijke mix met een boodschap

Natuurlijk is Jacek Malczewski in Polen een nationale beroemdheid, begrijp je in het Drents Museum. Hij maakte immers al 'echt Poolse kunst'terwijl het land zelf nog werd overheerst door Oostenrijk, Pruisen en Rusland....

Merlijn Schoonenboom

Neem het schilderij Ellenai (1910). Een jonge vrouw zit in een bloemenweide, ze kijkt glimlachend naar beneden, haar handen liggen in haar schoot, de kleuren zijn helder en fris. Goed, het is wat vreemd dat ze een dikke sjofele jas aan heeft en een soldatenmuts op, maar verder lijkt er niets aan de hand. Maar Ellenai is de heldin uit één van Polens nationalistische epossen uit de 19e eeuw. Ze bezoekt daarin de Poolse ballingen in Siberië en zal uiteindelijk sterven na een heroïsche boetedoening. De Russische soldatenjas en muts refereren aan de ballingen, de bloemen aan de Siberische lente, en daarmee aan hoop voor het geknechte Poolse volk.

Dit is kunst met een boodschap, zoals die alleen maar in dat gespannen tijdvak rond 1900 kon ontstaan: de Polen werden onderdrukt, maar de eerste tekenen van verandering lieten zich zien. Malczewski (1854-1929) woonde in het relatief vrije Krakau, en reisde naar Parijs, Wenen en München. Hij husselde de internationale stijlen zo door elkaar dat er een geheel nieuwe, nogal wonderlijke mix ontstond.

Symbolist wordt hij genoemd, maar zijn werk verschilt volledig van het bekende Franse of Oostenrijkse mystieke, decadente en erotische symbolisme. Hij keerde zich juist af van dramatische lichteffecten en barokke composities. Zijn kleuren zijn rozig, gelig, fris, soms impressionistisch ijl, en zijn composities zijn eenvoudig, met één of twee hoofdpersonages en een paar attributen.

Die kleurige eenvoud wordt echter steeds gecombineerd met academische, 'gebeeldhouwde'gezichtsuitdrukkingen en lichaamsposes, en een onderstroom van politiek engagement en mythologische symboliek.

Het meest lieflijke schilderij kan bij hem dus nog een beladen betekenis bevatten. Achter zijn vele portretten van leden van de Poolse elite – keurige mannen met snorren – staat dan opeens een sater, of een naakte vrouw komt uit een zoutmijn opduiken.

Aan de andere kant krijgt een duidelijke politieke allegorie juist de uitstraling van een landtafereeltje. De Griekse godin Nike zit als een boerenmeisje op een houten hek in een idyllisch hooilandschap. Ze kijkt vriendelijk naar een dode soldaat op de grond. Hoe rustiek het ook oogt, dit is de symbolisering van de Poolse strijd tegen de Russen in de eerste Wereldoorlog, en daarmee de voorbode van de onafhankelijkheid.

Het Drents museum heeft de symboliek gelukkig steeds helder verklaard. Jammer genoeg ontbreken de enorme doeken in Franse academische techniek. In de ontwikkeling van het theatrale effect van de historieschilderkunst naar de eenvoudige kleurige schilderijen met bizarre personages zou je nog beter zien wat hij wilde: een eigen Poolse kunst creëren, in dienst van de Poolse onafhankelijkheidsstrijd.'Eén van de grote voorlopers van de 20ste-eeuwse kunst', noemde de directeur van het Musée d'Orsay in Parijs Malczewski bij diens eerste West-Europese overzichtstentoonstelling in 2000. Dat lijkt gezien de beperkte navolging wat overdreven, en het is vooral kenmerkend voor de gretigheid waarmee sinds de val van de muur in de West-Europese musea kopstukken uit de Oost-Europese kunstgeschiedenis worden geïntroduceerd.

Soms gaat het publiek met dat enthousiasme mee, zoals bij de Russische realist Repin in het Groninger Museum. Het valt te betwijfelen of Malczewski ook zo populair wordt. Zijn werk is statischer, moet vaak eerst ontcijferd worden wil de bedoeling gaan leven. Malczewski is echter een interessante aanvulling op de internationale kunstgeschiedenis rond 1900. Hij is zoals een Franse criticus schreef: 'Te veel ambitie en te veel waanzin om er onverschillig langs te kunnen lopen.'En juist door die waanzin en ambitie is het goed hem in een Nederlands museum te zien, als aangename tegenstelling van Nederlandse kopstukken rond 1900 zoals Breitner en Israëls, verlangend naar het kleine en het gewone.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden