InterviewNieuw wetenschapstijdschrift

Wonderkamer-hoofdredacteur Ad Maas: ‘Het is onzinnig om een standbeeld van Columbus weg te halen.’

Het Belgisch-Nederlands genootschap voor wetenschaps- en universiteitsgeschiedenis presenteerde onlangs het eerste nummer van Wonderkamer: een magazine voor wetenschapsgeschiedenis. 

Deelnemers aan astronomische expeditie op Sumatra in 1922. Toen was daar een zonsverduistering te zien.Beeld Collectie Rijksmuseum Boerhaave

Het kolonialisme bracht wetenschappers in gebieden waar ze nooit waren geweest. Het leverde nieuwe waarnemingen en nieuwe kennis op. ‘Koloniën waren een goudmijn voor de wetenschap’, zegt Ad Maas, conservator bij het Rijksmuseum Boerhaave in Leiden en hoofdredacteur van een nieuw tijdschrift voor wetenschapsgeschiedenis. In het eerste nummer van Wonderkamer staat het werk centraal van Nederlandse en Belgische wetenschappers in de koloniën, dat niet los kan worden gezien van ongelijke machtsverhoudingen.

Maas: ‘In Nederland gingen wetenschap en religie tot in de 19e eeuw harmonieus samen. Het bestuderen van de natuur was een soort eredienst voor God en de schepping. Het kolonialisme gaf een belangrijke aanzet om anders over de natuur te gaan denken dan was voorgeschreven door traditie en kerk. Wetenschappers ontdekten nieuwe planten en dieren, deden archeologische vondsten en deden onderzoek naar tropische ziekten als malaria. Astronomen kregen de kans observatoria te bouwen op het zuidelijke halfrond – ze konden een sterrenhemel bekijken waar ze weinig of niets van afwisten.’

Ad Maas, conservator bij het Rijksmuseum Boerhaave in Leiden en hoofdredacteur van een nieuw tijdschrift.

Profiteerden de koloniën daar zelf ook van?

‘Alle in de koloniën verzamelde kennis en objecten gingen naar de moederlanden. Daar bevond zich het hart van de wetenschap. De westerse visie op wetenschap is de dominante kijk geworden, ook in de koloniën. Wetenschapshistorici zijn inmiddels bezig om het beeld bij te stellen dat de inheemse bevolking geen rol speelde in de wetenschap. De verhalen van ontdekkingsreizigers blijken vaak gebaseerd op kennis die ze hadden overgenomen van inheemse mensen. Voor die kennis is tot voor kort onvoldoende belangstelling geweest.

‘Bij onderzoek naar geneeskundige werking van planten presenteerden westerlingen de resultaten als eigen bevindingen, terwijl die vaak geheel of gedeeltelijke berustten op kennis die aanwezig was bij de inheemse bevolking. Lokale bewoners hielpen archeologen bij het graafwerk. Voordat de koloniale archeologie op gang kwam hadden de inheemse bewoners ook al belangstelling voor hun erfgoed. Terwijl Nederlanders in de 19e eeuw eeuwenoude paleizen hebben opgeblazen als straf voor de opstandige bevolking.’

‘Paleontoloog Eugène Dubois, ontdekker van het beroemde schedelkapje van de Javamens, de eerstgevonden Homo erectus, maakte gebruik van lokale verhalen over vreemdsoortige botten. Hij wist van de plaatselijke bevolking waar de kans op het vinden van fossielen het grootst was. Die informatie was cruciaal. Het graafwerk werd gedaan door dwangarbeiders, door de koloniale overheid ter beschikking gesteld. Daar hoorde je tot voor kort niets over.’

Ziekenzaal in het Centraal Hospitaal Kuala Simpang, Sumatra. 1900-1925.Beeld Collectie Rijksmuseum Boerhaave

Moeten objecten als het schedelkapje van Dubois, (opgezette) dieren en planten terug naar de ex-koloniën als die daarom vragen?

‘Er kunnen gronden zijn om natuurhistorisch erfgoed terug te geven. Maar geen geval is hetzelfde. De historische werkelijkheid is te complex en te weerbarstig om er met een rijtje criteria een vonnis over te vellen. Steeds weer verrassen de verhalen over koloniale objecten met hun gelaagdheid en onverwachte wendingen en gevolgen. Als historicus draag ik deze verhalen aan,  ik ben blij dat ik geen oordeel hoef te geven.

‘Het verhaal van Dubois’ schedelkapje van de Javamens is buitengewoon interessant voor een museum. Het is onlogisch dat het object, tentoongesteld in Naturalis in Leiden, zich bevindt op een plek die meer dan 10.000 kilometer afligt van waar het is gevonden. Maar het was binnen de context van de westerse wetenschap, belichaamd door Dubois, dat het object betekenis heeft gekregen. Behalve juridische, historische, ethische en emotionele factoren, komt een kentheoretisch aspect om de hoek kijken: schuilt de essentie van een museaal object in zijn materiële verschijningsvorm, of in de betekenissen die het met zich meedraagt?’

Her en der worden standbeelden omvergetrokken of besmeurd van personen die in verband worden gebracht met kolonialisme en slavernij. Wat vindt u?

‘Het is onzinnig om een standbeeld van Columbus weg te halen. Dan ga je wel heel erg met het hedendaagse zwart-wit-denken naar de geschiedenis kijken. Iemand als generaal Van Heutsz (gouverneur die de bevolking van Atjeh onderwierp met grof militair geweld, red.) moet je natuurlijk uit het straatbeeld weren. Wat die man deed is met de waarden van toen en nu niet te accepteren. Maar je moet oppassen dat je niet te ver teruggaat in de tijd en schematisch gaat denken.’

Wonderkamer, magazine voor wetenschapsgeschiedenis, verschijnt twee keer per jaar. Los verkrijgbaar en bij het lidmaatschap van Gewina, het Belgische-Nederlands genootschap voor wetenschaps- en universiteitsgeschiedenis.

Meer over wetenschap en koloniale geschiedenis:

De tijd voor jongensboekenverhalen is voorbij. 

De pater die niet diep genoeg groef om de Floresmens te ontdekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden