Column

Wolkers was een moederskindje

Wolkers schetst zijn moeder in een paar barmhartige, dramatische potloodstreken.

Potloodtekening die Jan Wolkers van zijn moeder maakte, uit 1944.Beeld Annabel Miedema

Jan was een moederskindje. Welke jongen is dat eigenlijk niet in zijn prilste jeugd? Ook mijn oergevoel gaat naar mijn moeder uit. Samen met haar op de bank. Ik lig met mijn hoofd op haar schoot. Ik heb mijn duim in mijn mond en draai met mijn andere hand krullen in mijn haar. Of, nog lekkerder, in het haar van mijn moeder, dat, toen ik klein was, heel lang en blond was en in strengen over mijn gezicht viel.

Cruciaal voor mijn herinnering is dat ik met mijn moeder alleen ben. Mijn vader is er niet. Mijn broertje is er niet. Ik heb het rijk alleen. Mijn moeder heeft me tot mijn schaamte verteld dat ik, anderhalf jaar oud, een paar dagen na de geboorte van mijn broertje - dat ik aanvankelijk trots aan iedereen had voorgesteld: 'Mee baby kijken?' - de ouderlijke slaapkamer ben binnengekomen en haar plotseling hard op haar buik sloeg.

Tussen de allereerste typoscripten van Wolkers vond ik de allereerste herinnering aan zijn moeder: 'Drie jaar was ik, zeker niet ouder, anders had je me er niet bij geduld. Nu had je me over het hoofd gezien. Ik zat op de pot en keek van onder op tegen je enorme blanke billen. Je nachthemd was omhoog gedaan tot je taille, maar die had je niet. De dokter boog over je heen en stak zijn hand tussen je benen en trok hem rood van bloed terug.'

Wolkers heeft later geprobeerd de scène te reconstrueren. Zijn moeder zal wel weer zwanger geweest zijn - zij zou uiteindelijk een elftal kinderen ter wereld brengen - en de huisarts, Varenkamp, voelde waarschijnlijk of het kind goed lag. 'En die rode hand? De dokter moet een rubber handschoen aangedaan hebben zonder dat ik het had gezien. Hij stond met zijn rug naar mij toe. Dat bedacht ik veel later allemaal. Maar dat bloed kreeg ik er niet mee weg.'

Zijn oerbeeld is angstig, maar heeft ook onmiskenbaar iets erotisch. Freud zou er wel raad mee hebben geweten. Wolkers, de 'Oedipus van Oegstgeest', was ervan overtuigd dat zijn vroegste indrukken eeuwig op zijn netvlies zijn blijven branden, en zijn latere liefdes en voorkeuren zijn blijven bepalen.

Niet voor niets vergeleek hij zijn moeder met een poes en beschreef hij wellustig hoe het lichaam van zijn moeder een 'liederlijke curve' vertoonde. Het waren precies de voluptueuze, renoireske lijnen die hem bevielen aan Annemarie, model voor Olga in Turks fruit, en Karina, het slimme, mooie meisje dat hij onmiddellijk begon bij te voeren om mollig genoeg te worden.

In Wolkers' archiefvond ik ook een paar uit een kladblokje gescheurde velletjes uit de Hongerwinter. Jan heeft op een van de velletjes zijn moeder getekend, zoals Van Gogh de landarbeiders in Nuenen. Een handvol barmhartige, dramatische streken. Zijn moeder zit, met de pan op schoot, aardappels te schillen.

Geen opwindende scène, maar een alledaagse. Toch moet bij het tekenen van zijn moeder een siddering door zijn ruggenmerg zijn gegaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden