Wolken in de lucht en wolken in de kunst

Berndnaut Smilde: Nimbus Dumont (2014) Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk/Ronchini Gallery

Wolken in de zomer, zij het niet grijs en zwaar van naderende regen, maar smeuïg-wit, soms bijkans doorschijnend, soms in dunne plukjes, soms massaal en massief aanwezig, soms neigend naar lichtgeel, vooral aan de randen, of beige-doorschoten, maar vrijwel altijd soeverein, gracieus en subliem veelvormig - wolken in de zomer, wat zijn dat toch een fijne dingen.

Denk de wolken weg uit de schilderijen van, zeg, Jacob van Ruisdael en René Magritte en aan hun werken wordt een van de zuilen onttrokken waarop hun beider oeuvres steunen. In andere tijden nam men vrij letterlijk dat God een goed heenkomen te midden van de wolken vond. In het evangelie volgens Lucas vormde een wolk een soort megafoon: 'En er klonk een stem uit een wolk, die zeide: Deze is mijn Zoon, de uitverkorene, hoort naar Hem.'

Zou Herman Gorter aan die Bijbelplaats hebben gedacht toen hij in de Verzen van 1890 schreef: 'en de vaders en de voorouders stonden omhoog / in stille wolken met hun schouders.' De wolk, zo vaak aanjager van lyriek, alweer in het bijzonder bij Herman Gorter, in de Mei: 'Toen werd het stiller en een wolk van licht / begon te drijven op het zeegezicht.'

Jan Fabre: De man die de wolken meet (1998) Beeld Atsushi Nakamichi/Nacása & partners/Angelos bvba

Ook de dichter die minder geneigd is op te stijgen met vleugels van lyriek à la Gorter, wendt zich nogal eens tot de wolken. Wat zijn, de facto, wolken? In zijn bundel Alles valt (1999) geeft Frank Koenegracht een even nuchtere als feeërieke typering: 'Wolken zijn vergeetachtige bergen.'

Bergen, natuurlijk. Zwevende bergen. Uitbottende bergen. Bergen van water en ijskristal. Bergen die, wanneer in bepaalde formaties bijeen, het zonlicht filteren, breken, kadreren of opdelen. Jorge Luis Borges hield het in een wolkengedicht op 'vreedzame gebergte'.

Ruggelings in het gras
Wij waren op Terschelling. Het was een zondoorstoofde dag. Aan het strand doorbrak één solitaire, laaghangende en langgerekte 'vreedzame berg' de staalblauwe lucht. We gaven ons direct gewonnen en namen de stilzwijgende uitnodiging aan om 'iets' in de laaghangende lobbes te zien, zoals in het evergreengedicht De wolken van Martinus Nijhoff een jongetje met zijn moeder ruggelings in het gras ligt en direct van alles 'herkent' in de wolken: Scandinavië, eenden, een dame, schapen met hun herder.

'Onze' wolk op Terschelling leek door een secure mensenhand aan de onderkant te zijn bijgevijld; alsof iemand daar een immense liniaal had aangebracht en een lange lijn had getrokken, waarna al het wolkige ónder die lijn resoluut was uitgewist.

De bovenkant van de wolk daarentegen bolde, bubbelde, golfde en hobbelde van jewelste. Mijn dochter wist het zeker: de wolk was een liggende soldaat met een wapen in de aanslag. Het moest wel een soldaat zijn, want de liggende wolkenman droeg, heel duidelijk, een helm, constateerde ze.

Vanwege die kaarsrechte onderkant gunde ik die wolk een plek boven de geheven armen van De man die de wolken meet (zie foto rechtsboven), het bronzen beeldhouwwerk uit 1998 van Jan Fabre. Dat beeld stond zo'n vijftien jaar geleden enige tijd op het dak van het kunstencentrum De Singel in Antwerpen en later nabij het SMAK in Gent, in Japan in het 21st Century Museum of Contemporary Art in Kanazawa, en in Nederland onder meer in de beeldentuin van Museum Kröller-Müller. Meet in brons de wolken, en je wordt een globetrotter.

Fabre baseerde zijn sculptuur op de hoofdpersoon uit de speelfilm Birdman from Alcatraz (1962), over een moordenaar, gespeeld door Burt Lancaster, die zijn straf uitzit in de beruchte gevangenis op de eilandrots. Tijdens zijn detentie schoolt hij zich om tot ornitholoog. Na zijn vrijlating wordt hem gevraagd wat zijn plannen voor de toekomst zijn. De selfmade ornitholoog annex ex-gedetineerde antwoordt: 'Ik ga de wolken meten.'

Wolken meten
Op veel fronten wil De man die de wolken meet imponeren, al was het maar vanwege de bijgeleverde praktische informatie: het beeld is nét geen 4 meter hoog, en weegt 450 kilo schoon aan de haak. En Fabre's man is, even los van de afmetingen, een beer van een vent die - dat dan weer wel - op een bijzonder fragiel ogend bibliotheektrappetje staat. Wilskrachtig heft hij het hoofd ten hemel en met gestrekte armen houdt hij hoog boven zijn hoofd zijn lineaal vast.

Een zelfverzekerde Don Quichote, maar ook een man die meer wil dan de wolken meten: Fabre schiep een man die met enige fantasie de inhoudsmaten van het Sublieme wil achterhalen, of die in ieder geval naar dat Sublieme wil reiken.

Grote Gevoelens om-, ja, omwolken dit beeld. Tegelijk gaat bijna tastbaar een dromerige ondertoon schuil in deze 'verpakking' van een fiere en gespierde kerel. Meten is weten - maar Fabre's wolkenman wil vooral meten om zijn dromen kracht bij te zetten. De man die wolken meet is óók een utopische encyclopedist. Vele gedaanten passen hem - en alleen al daarom, omdat de man in al zijn bombast én sprookjesachtigheid even veelvormig en meerduidig is als de dingen die hij de maat wil nemen, is dit werk een meesterstuk.

Het meten van wolken kan zó in een jongensboek-voor-alle leeftijden à la Joe Spoedboot. Maar een andere wensdroom heeft een zo mogelijk nog hoger jongensboekgehalte: het (na)maken van wolken. De jonge kunstenaar Berndnaut Smilde is de man die, zonder enige digitale manipulatie en photoshop, wolken weeft. Zijn verbazingwekkende foto's uit de Nimbus-reeks (zie foto bovenaan) ademen in alle ijlheid en bescheidenheid een heerlijke triomf: zelf wolken maken.

Smilde's eerste wolk zweefde in de Mariakapel in Hoorn. Een echte 'vergeetachtige' berg, maar dan binnenskamers. Niet alleen zijn verstilde foto's - Vermeers Gezicht op Delft (zie foto onder) meets Magritte's Le beau monde - bewijzen het kortstondige bestaan van die inpandige wolken, maar ook enkele korte impressies op YouTube, waar Smilde's procedé is na te zien.

Berndnaut Smilde is een energieke alchemist met een no-nonsense werkmethode. Ziehier het 'recept': hoe bereid je een wolk. Zie er vooraleerst op toe dat de ruimte waarin de wolk moet 'verrijzen' koel en vochtig is. Verhoog de luchtvochtigheid in die ruimte door het verspreiden van fijne waterdruppels. (Op YouTube zien we de kunstenaar bezig met een soort buitenformaat plantenspuit.) Bevochtig met name vloeren en wanden. Peil telkens de luchtvochtigheid. Zet op het juiste moment een rookmachine aan. (Ik stel me voor: zo eentje die in sommige oldskool discotheken nog in bedrijf zijn.) Herhaal het voorgaande, net zolang tot inderdaad een frèle wolk een klein deel van de ruimte vult. Gedurende enkele ogenblikken 'leunt' die wolk op de waternevel. De inpandige wolk als een nét niet onstoffelijk ver familielid van de kortst levende eendagsvlieg.

Smilde: 'De waterdeeltjes klampen zich vast aan de rook. Daardoor wordt de rook zwaarder en kan ik de wolk enigszins in positie en bij elkaar houden, lang genoeg om foto's te maken.'

Secondenwolk
'Lang genoeg' betekent: luttele seconden. In die paar seconden moet dan de perfecte foto worden gemaakt - want Smilde is geen performancekunstenaar. De uiteindelijk te selecteren foto van de 'secondenwolk' is het kunstwerk. Een wolk die zich laat overmeesteren door de kortst mogelijke sluitertijd.

Charles Saatchi raakte op de hoogte van het resultaat van het wolkenexperiment in Hoorn en selecteerde Smilde's Nimbus-foto voor een tentoonstelling in Londen. Saatchi's aankoop zette een Smilde's glorietocht in gang. Sindsdien zweefden er wolken in gebouwen in veel plekken op de wereld, waaronder Keulen, Londen, Kentucky, Genk en recent in De Hallen in Haarlem, ter voorbereiding op Smilde's aandeel in de zomertentoonstelling Lucht! - in de Nederlandse kunst sinds 1850.

Smilde's Nimbus De Hallen is daar het meest recente kunstwerk. Tussen de donkerbruine zuilen op de begane grond verrees eerder dit jaar een wolk die zó asiel had kunnen aanvragen bij de ook in De Hallen tentoongestelde werken van schilders als Jacob Maris, Andreas Schelfhout en Jan Voerman.

De wolken op zijn Nimbus-fotoreeks tonen een wonderlijke stasis. Maar iedere foto is tevens te herleiden tot een soort miniatuur, gemaakt van duizelingwekkend kleine druppeltjes die een doorsnede hebben van tussen eenduizendste en eenhonderdste millimeter. Met die wetenschap in het achterhoofd is Berndnaut Smilde ook een inventieve miniaturist, een fijnschilder met een palet dat rook en waterdamp bevat.

Smilde bootst niet zozeer de 'vergeetachtige bergen' na, maar intensiveert de onontkoombare ongrijpbaarheid van wolken en vergroot het raadsel; vluchtiger en, in al hun nabijheid en schijnbare 'aanraakbaarheid', geheimzinniger dan zijn stilzuivere luchtkasteeltjes van waternevel kan een wolk niet zijn.

Smilde blijft naar eigen zeggen ook in de toekomst wolken maken, want: 'Ik zoek de archetypische wolk, die op een overtuigende manier in de ruimte moet zweven. (...) Iedereen kan erin zien of projecteren wat hij wil.' Ook in dát opzicht evenaart zijn inpandige 'huiswolk' het wezen van de wolk: je kunt 'alles' in zijn witte wonderen uit de Nimbus-reeks zien. Scandinavië, eenden, een dame, schapen met hun herder. Een liggende soldaat met zijn wapen in de aanslag.

De verleiding onder dichters om Smilde's Nimbus-reeks in poëzie te vangen, zal groot zijn. Maar dat gedicht ís er al: ver van Nederland had Jorge Luis Borges wellicht een vooruitziende blik. Borges schreef twee wolkengedichten. Uit het ene lichtte ik dat 'vreedzame gebergte'. Uit het andere gedicht komen deze regels:

Er is wellicht geen ding dat niet een wolk is. (...)

Wolk is wat je bent, zee ben je, vergeten,

en eveneens wat je verloren meende.

Lost and found. Wat dag na dag verloren gaat, haalt Berndnaut Smilde, voor heel even, terug. In zijn kleine reeks wolken echoën alle ooit verschenen en verdwenen wolken. Hij creëert een wolk - en ontregelt de tijd. Toverkunst.


Lucht! - in de Nederlandse kunst sinds 1850. Nog t/m 7/9 in De Hallen in Haarlem. dehallen.nl

Gezicht op Delft, Johannes Vermeer ca. 1660-1661 Beeld Collectie Mauritshuis
Windmolen bij Wijk bij Duurstede, Jacob van Ruisdael ca 1670 Beeld anp
La pretre marie, Rene Magritte 1961 Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.