WO I: Film is het perfecte propagandamiddel

Het 'gewapend neutrale' Nederland was een van de eerste landen met een legercameraploeg.

De Eerste Wereldoorlog heeft Nederland een koningin opgeleverd die voor het eerst onbevangen voor de filmcamera paradeert. Opzienbarend. Want film was nog een piepjong medium met niet bepaald een vlekkeloze reputatie. Maar de jonge Wilhelmina werkte graag mee aan Holland neutraal, ook wel de 'Leger- en vlootfilm' genoemd, de eerste echte Nederlandse propagandafilm.


Als er iets nieuw was aan het propagandafront in de Grote Oorlog van '14-'18, dan was het de filmcamera. Pamfletten en spotprenten waren eerder vertoond, de fotografie was van iets recenter datum, maar film als massamedium was totaal nieuw: 'Nederland had nauwelijks een filmtraditie, maar was wel een van de eerste landen met een eigen legercameraploeg, zegt Klaas de Zwaan, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht. 'De macht van het nieuwe medium werd snel herkend.'


De Leger- en Vlootfilm is in retrospectief een vermakelijk stukje cinema. 'De film was bedoeld om indruk te maken op het buitenland', zegt De Zwaan: 'De boodschap: wij staan ons mannetje.' Want Nederland was weliswaar neutraal in de Eerste Wereldoorlog, maar 'gewapend neutraal'. Je ziet veel ijverige grenadiers met hondenkarren waarop M.08-mitrailleurs zijn gemonteerd, geniemannen die een weerloos bruggetje opblazen en duizend soldaten die hun uniform uittrekken en in onderbroek in zee springen.


'De film was zeker ook bedoeld voor het eigen volk', zegt de Zwaan. 'Want de mobilisatie was kostbaar en had grote sociale gevolgen. De film liet zien dat de tijd en het geld aan de mobilisatie goed was besteed.'


Holland neutraal is gemaakt door filmpionier Willy Mullens, een Hagenaar die zijn carrière begon met een reizende bioscoop op de kermis. Mullens plakte tussentitels in de (zwijggende) legerfilm als: 'Een doelbatterij wordt met granaten onder vuur genomen' of 'Een kijkje in de loopgraven'.


Toch was het medium film in eerste instantie geen kans, maar vooral een grote zorg voor de regering, zegt filmhistoricus Ivo Blom van de Vrije Universiteit. 'De opzwepende kracht van bewegend beeld werd al snel onderkend.' Een Engelse of Duitse propagandafilm kon de moeizaam bewaarde neutraliteit van Nederland ondergraven. In 1916 riep de Amsterdamse politiecommissaris bioscoopexploitanten bijeen om te vertellen dat ze geen films mochten vertonen die de neutraliteit in gevaar brengen. 'Er was geen filmcensuur, maar wel de vraag om voorzichtig te zijn.'


Wat propaganda was en wat niet, bleef onduidelijk. De grootste rel speelde zich af rond de Britse documentaire The Battle of the Somme. Voor die tijd waren dat indrukwekkende beelden uit de loopgraven van het geallieerde offensief dat op 1 juli 1916 begon en meer dan een miljoen soldatenlevens zou vergen. 'Er zitten een paar geacteerde momenten in, maar het meeste is echt', zegt Blom. Je kijkt gewonde soldaten van dichtbij recht in de ogen.


Miljoenen Britten kwamen naar de bioscopen waar The Battle of the Somme als hoofdfilm draaide. De film moest de heldenmoed van de Britse soldaat vieren, maar 'de Nederlandse regering was bang dat de film de woede van de Duitsers zou wekken', zegt Blom. Toen hij in het najaar van 1916 uitkwam, volgde een heftige discussie in Nederlandse dagbladen. 'Maar het effect van The Battle of the Somme bij het publiek hier was averechts', zegt Blom. De Bioscoop-Courant schreef op 29 september 1916: 'Er is zeker geen beter middel om het publiek meer anti-oorlogsgezind te maken dan het aanschouwen van deze pure werkelijkheid.'


Zowel het Franse als Duitse leger maakte een eigen filmversie van de Slag bij de Somme. De Duitsers kwamen als laatste. 'Die liepen wat film betreft een beetje achter', zegt Blom. Maar ze leerden snel. Ze richten in 1917 het filmconcern UFA op in Berlijn, dat oorspronkelijk bedoeld was voor oorlogspropaganda. Na 1919 werden er vooral speelfilms gemaakt en ontstond de grootse bloeiperiode van de Duitse film met titels Das Cabinet des Dr. Caligari en Der blaue Engel.

De 'Leger- en vlootfilm' uit 1917 is te vinden op Geschiedenis24.nl. The Battle of the Somme uit 1916 op YouTube.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden