WO I: De Grote Oorlog interesseert ons niks

Als je bewijs zoekt voor de stelling dat mensen niet veel belangstelling kunnen opbrengen voor wat henzelf niet aangaat, hoe belangwekkend de gebeurtenis ook is, dan is de Nederlandse desinteresse in de Eerste Wereldoorlog een goede case study.

BARD VAN DE WEIJER

Fons Oltheten heeft boeken over honden in de Eerste Wereldoorlog. En boeken over paarden. Over postduiven ook, trouwens. Hij heeft boeken over de militaire aspecten van de oorlog, over de opkomst van de plastische chirurgie, de rol van vrouwen. Hij heeft reisboeken, dagboeken, een enkel kookboek zelfs. Maar de meeste boeken zijn gewoon literatuur en poëzie. Britse, Franse, Duitse - de grote werken van Robert Graves, Henri Barbusse, Ernst Jünger.

In de loop der jaren legde Oltheten een privébibliotheek aan waarin elk uithoekje van de Grote Oorlog werd beschreven. Vaak meeslepende verhalen over een van de schrikwekkendste periodes uit de hedendaagse geschiedenis, die hier goeddeels onbekend is.

Hoewel er meer Nederlanders zijn als Oltheten speelt de Eerste Wereldoorlog hier nauwelijks. Omdat 'we' niet hebben 'meegedaan', zoals dat heet. Want 'we' waren neutraal. Wij houden ons vooral bezig met die ándere oorlog, de Tweede, die ons wel in het hart geraakt heeft.

Verklaarbaar, maar ook jammer, vond Oltheten. Want al die prachtige literatuur die de Eerste Wereldoorlog heeft opgeleverd, gaat hierdoor ook aan de meeste Nederlanders voorbij. Velen hebben het boek van Erich Maria Remarque misschien gelezen, sommigen kennen de dagboeken van Louis Barthas, de trilogie van Pat Barker in de jaren negentig was zelfs een hit. Maar er is zoveel meer, dacht Oltheten. Daarom besloot hij enkele jaren geleden een eigen uitgeverij te beginnen, om al die onbekende grote werken uit te brengen. Mooi vertaalde, fraai gebonden en vormgegeven uitgaven moesten het worden. Van de beste onbekende oorlogsliteratuur.

Hij ging aan de slag. Regelde de rechten, zette een vormgever aan het werk en sloeg aan het vertalen. Ongeveer elk half jaar bracht hij een nieuw werk uit. Hij kreeg lovende reacties en al snel verschenen de eerste vijfsterrenrecensies in NRC Handelsblad en de Volkskrant. Zie je wel, dacht Oltheten, ik ben niet de enige.

Maar zijn boeken verkochten voor geen meter. Te lang geleden, te oud, over een oorlog waar 'we' niet aan hadden meegedaan - zijn project bleek een kansloze exercitie.

De Eerste Wereldoorlog laat de meeste Nederlanders koud. Blijkt ook uit een onderzoek dat Toerisme Vlaanderen eind vorig jaar hield om de interesse te peilen voor de geplande activiteiten in de komende vier herdenkingsjaren. Van de Britten die gevraagd werd hoe belangrijk het is de Grote Oorlog te herdenken, antwoordde bijna de helft met een score van 10 - van het grootste belang dus. Van de Belgen gaf een kwart van de ondervraagden een 10, net als de Fransen. Van de Nederlanders zei nog geen 6 procent herdenken zeer belangrijk te vinden. Daarmee bungelt Nederland onderaan, net als de Duitsers trouwens, maar die hebben een reden.

In het onderzoek staat nog een voorbeeld van de Nederlandse desinteresse. Als Fransen, Belgen en Britten wordt gevraagd naar de belangrijkste slagvelden, noemen ze - naast Waterloo - Verdun, Ieper en Somme. Nederlanders komen met Waterloo, Normandië en weet niet.

Paul Moeyes, auteur van het boek Buiten schot - Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog, ziet dat er hier inderdaad weinig aandacht is. 'In vergelijking met wat er in Frankrijk en België heeft plaatsgevonden, is er bij ons natuurlijk niet veel gebeurd.' Al direct na de oorlog zijn we hem zo snel mogelijk vergeten, zegt Moeyes. Het is ook een lastige kwestie. Want: 'Hoe herdenk je iets wat niet is gebeurd?'

Buitenlandse herdenkingen staan vaak in het teken van vaderlandsliefde en nationale eer, zegt Moeyes. En dan is er nog immer die open wond van al die families die geliefden verloren. 'Aan onze neutraliteit valt in dat opzicht weinig eer te behalen. Dat verklaart vermoedelijk de geringe interesse.' Nederlanders hadden geen gemeenschappelijke ervaring in de Eerste Wereldoorlog, in tegenstelling tot de Tweede, die hier wel intens wordt herdacht.

Toch vindt Moeyes dat er meer ruimte moet komen voor herdenkingen van de Grote Oorlog. 'Als je naar de Belgische Westhoek gaat en je ziet daar al die begraafplaatsen en al die foto's van het kapotgeschoten landschap, dan realiseer je je meteen: de neutraliteit heeft ons daarvoor behoed. We zijn de dans ontsprongen.'

Moeyes is verbonden aan de Stichting Honderd Jaar Nederland en de Eerste Wereldoorlog, die pleit voor een Nederlandse herdenking. Die lijkt er niet te komen. 'Toen we de overheid benaderden met de vraag: wat gaan wij doen, was het antwoord: niets, want we waren neutraal. Dat is natuurlijk een geweldige dooddoener.'

Moeyes, tevens docent Engelse letterkunde en geschiedenis, valt het op dat de belangstelling voor literatuur, cultuur en geschiedenis in Engeland zo veel groter is dan hier.

'Ik zou graag zien dat in het onderwijs meer aandacht komt voor de oorlog. Ik ben vijftiger. Mijn generatie weet niets over de oorlog, behalve die paar veldslagen die destijds op school voorbij zijn gekomen.' Meer kennis over de oorzaken van het conflict en de rol die Nederland erin speelde, kan volgens de auteur helpen het begrip voor de noodzaak van één Europa te vergroten.

'Al kun je moeilijk verwachten dat we nu ineens gaan herdenken. Als degenen die de oorlog hebben meegemaakt het al niet deden, waarom zouden latere generaties het dan wel moeten doen?'

Uitgever Oltheten heeft de moed nog niet opgegeven. Aan het eind van het jaar verschijnt het vijftiende deel in zijn Bibliotheek van de Eerste Wereldoorlog, van de Nederlandse auteur Leo van Bergen. Titel: Onder stervenden.

undefined

DIEREN IN OORLOG

Opmerkelijke boeken over dieren in de Eerste Wereldoorlog:

Andrew Bogie & Jack: Three dogs. Drie hondjes brengen de oorlog tot een goed einde.

William Pene du Bois: The forbidden forest. Over een kangoeroe die het conflict stopt.

D.G. Mukerji: Schitterveer. Een duif belandt vanuit India aan het front in West-Europa en voert daar heldhaftige acties uit.

Angusine Macgregor: Mrs. Bunny's refugee. Over een konijntje in de oorlog.

Edgar Rice Burroughs: Tarzan the untamed. Tarzan is in gevecht met de Duitsers in Oost-Afrika.

Michael Morpurgo: War Horse. Over Albert die besluit in dienst te gaan nadat zijn geliefde paard Joey is verkocht aan de cavalerie.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden