WITTE RAVEN

Het is bijna veertig jaar geleden dat een zwarte acteur een Oscar voor een hoofdrol kreeg. Dit jaar zijn er liefst drie zwarten genomineerd....

Black is cool. Wie geen jongeren in zijn kennissenkring heeft, kan het zien op televisie. Neem die reclame voor kauwgum, waarin een grote, kale, zwarte man in een lange leren jas, sprekend privé-detective Shaft uit de gelijknamige film, een roltrap omhoog neemt, een en al stoerheid, dreiging en waakzaamheid - tot hij boven aan de trap struikelt en verandert in een slungelige, onzekere puber. Een blanke puber, die, na een nieuw kauwgumpje, weer zo snel mogelijk verzinkt in zijn fantasie.

Zwart is cool. In elk geval voor jongeren die, zo tussen de 18 en 24 jaar, de grootste verbruikers van bioscoopkaartjes zijn. Alles met een hip-hopsmaakje is vet, op schoolfeestjes moet er worden gebubbeld (met de billen geschud), de gettolook is zo cool dat in Spike Lees inktzwarte satire Bamboozled (2000) Tommy Hilnigger (een parodie op modekoning Hilfiger) trots meldt dat bij zijn kleren de levensechte kogelgaten gratis worden meegeleverd.

Zwart is cool - bij hippe jonge zwarten zelf, maar vooral bij hun blanke, gegoede leeftijdsgenootjes, de little whigga's, witte negers, die met zijn allen de platen kopen van Snoop Dogg of Dr Dre, en hot vinden wat ze denken dat hot is in de South Bronx of de Watts, de beruchte wijken in Los Angeles.

Hun smaak wordt niet noodzakelijkerwijs gedeeld door de blanke, rijke, middelbare mannen die de dienst uitmaken in de Academy of Motion Picture Arts and Sciences, de instantie die jaarlijks de Oscars te vergeven heeft. En dus waren níet de dertien nominaties voor The Lord of the Rings groot nieuws in Amerika, maar het aantal zwarte acteurs dat tijdens de uitreiking zondagavond kans maakt op de Oscar voor beste hoofdrolspeler: drie.

Denzel Washington is genomineerd voor zijn rol van door en door corrupte agent in Training Day, een film die vooral door zijn persoonlijke inzet gemaakt kon worden, Will Smith voor zijn vertolking van de bokslegende Muhammed Ali in Ali, en Halle Berry voor Monster's Ball, die nog niet door een Nederlandse distributeur is aangekocht.

Het is, dat viel in Amerika onmiddellijk op, voor het eerst in dertig jaar, en pas voor de tweede keer in de 74-jarige geschiedenis van de Oscar-uitreiking, dat maar liefst drie zwarte acteurs zijn genomineerd. Halle Berry, om commentaar gevraagd, sprak van een enorme stap in de goede richting ('Mijn opdracht als zwarte actrice is het pad te gaan dat geen vrouw nog is gegaan'), Will Smith noemde het een mijlpaal in de geschiedenis ('Zwarten maken 13 procent uit van de Amerikaanse bevolking. Van de genomineerden voor een Oscar voor beste acteur is 40 procent zwart. Bij de categorie beste actrices is het percentage zwarten 20. We hebben het lang niet slecht gedaan.'), de voorzitter van de burgerrechtenbeweging NAACP, sprekend voor het Afrikaans-Amerikaanse bevolkingsdeel, zag vooruitgang, maar geen netto winst. En Denzel Washington? Voor Denzel Washington is er simpelweg sprake van toeval.

'Als je vindt dat Afrikaans-Amerikanen met deze nominaties eindelijk de erkenning krijgen die ze verdienen, leg je wel erg veel macht bij mensen die die macht niet hebben', zei hij in het tijdschrift Newsweek. 'Drie nominaties betekent drie nominaties, niet meer en niet minder.'

Het gaat bovendien niet om nominaties, het gaat om de Oscar zelf - wie herinnert zich de genomineerden nog nadat de prijzen zijn uitgereikt? Wie weet, sinds Kevin Spacey de Oscar voor zijn hoofdrol in American Beauty ontving, nog dat Washington in datzelfde jaar 1999 was genomineerd voor zijn spel in Hurricane?

Toen Washington, die in 1992 al was genomineerd voor zijn titelrol in Malcolm X, voor Hurricane niet werd bekroond, werd de Acadamy beschuldigd van racisme. Zelf heeft hij zich kwaad gemaakt over het gebrek aan kansen voor zwarten in Hollywood, maar drie jaar geleden wees hij erop dat ook blanke acteurs vaak door de Academy zijn gepasseerd - gokkers die Washington dit jaar als grote kanshebber zien, weten dat de Academy nogal eens de neiging heeft eerdere fouten weer goed te maken. Julia Roberts, die vorig jaar werd bekroond voor haar rol in Erin Brockovich zei onlangs in Newsweek over Washington: 'Hij is de beste acteur van zijn generatie. Hij zou ondertussen zijn derde Oscar al moeten hebben. Ik kan niet geloven dat ik in een wereld leef waarin ik een Oscar heb voor beste hoofdrol, en Denzel niet.'

De laatste zwarte acteur die de nominatie voor beste hoofdrolspeler verzilverde, was Sidney Poitier, in 1963, voor Lilies of the Field. Poitier (75), die zondag een ere-Oscar krijgt voor zijn gehele oeuvre, is behalve de laatste, ook de eerste en enige. Geen van de genomineerden uit het topjaar 1972 (Paul Winfield en Cicely Tyson voor Sounder en Diana Ross voor haar rol als Billie Holliday in Lady Sings the Blues) wist de Oscar ook te bemachtigen.

Nog meer koele cijfers: sinds Poitier zijn Oscar kreeg, zijn 780 acteurs genomineerd, als hoofd- of bijrolspeler. Van de 152 winnaars waren er vier zwart, en allemaal werden zij bekroond voor een bijrol: Louis Gossett jr. in An Officer and a Gentleman (1982), Denzel Washington in Glory (1989), Whoopi Goldberg in Ghost (1990) en Cuba Gooding Jr. in Jerry Maguire (1996).

Ook de eerste zwarte actrice die, in 1939, een Oscar won (en de eerste überhaupt die werd genomineerd), speelde een bijrol. Dat was Hattie McDaniel ('het is beter een dienstmeid te spelen dan er een te zijn') die Mamy speelde in de klassieker Gone with the wind.

Van de 278 Oscar-winnaars sinds de eerste uitreiking in 1928 waren er zes zwart, van de 1369 genomineerden waren er 36 zwart (respectievelijk 2,1 en 2,6 procent). Zwarten vormen de grootste minderheid in de Verenigde Staten. Ongeveer een kwart van het filmpubliek is zwart, en ongeveer een vijfde van de acteurs.

Dat de Academy weinig zwarte acteurs nomineert, zal ten dele liggen aan de suprematie van blanke mannen in de Academy. 'De meeste van de achtduizend leden zijn wit', zei Will Smith. 'En je stemt voor met wie je je vereenzelvigt.' Smith hoopt dat meer minderheden lid worden van de vakbond voor acteurs, de Screen Actors Guild. 'Ik mocht zelf al acht jaar lid worden, en ik heb me pas vorig jaar ingeschreven.'

Maar het ligt waarschijnlijk niet alleen daaraan dat blanke mannen kiezen wat ze kennen - de meeste grote zwarte acteurs zijn in de loop der jaren wel opgedoken tussen de nominaties. Het moet ook komen doordat er nog steeds weinig goede rollen voor zwarten zijn. Grote studio's willen witte sterren, want die trekken, menen zij zeker te weten, meer publiek, vooral buiten de Verenigde Staten, en met name in Azië - dat is een reden dat in een film als Cry Freedom (1987), over de zwarte Zuid-Afrikaanse activist Steve Biko (Denzel Washington), diens blanke vriend, de journalist Donald Woods (een rol van Kevin Kline) de hoofdpersoon is.

'Neutrale' rollen, rollen die door blanke én zwarte acteurs gespeeld zouden kunnen worden, gaan vaak naar blanken. Zo was het personage dat Kevin Spacey speelt in Pay it forward in het boek waarop de film is gebaseerd zwart, en had de zwarte scenarioschrijver van Three Kings Samuel L. Jackson (de hoofdrolspeler uit de herverfilming van Shaft) in zijn hoofd voor de belangrijkste rol, die uiteindelijk, onder druk van de studio, werd gespeeld door blanke beau George Clooney. Whoopi Goldberg, die zondag de Oscaruitreiking presenteert, is de uitzondering die de regel bevestigt: zij won een Oscar voor haar bijrol van duizelig medium in Ghost, een rol die eerst voor een witte acteur was bedoeld.

Langzaam verandert er wel wat. Sinds Poitier de top bereikte in de jaren zestig, sinds Richard Pryor in de jaren zeventig en Eddie Murphy in de jaren tachtig de enige zwarte acteurs van hun generatie leken, is het makkelijker geworden namen te noemen. Denzel Washington is een ster die tegenwoordig ver boven kwesties als blank en zwart staat. In de Volkskrant zei hij, op de vraag of zijn personage van corrupte agent in Training day in de oorspronkelijke versie zwart was: 'Is hij nu dan zwart? Ben ik een zwarte acteur? Ik heb in meer dan dertig films gespeeld. Ik verdien miljoenen dollars per film. Je hoort mij niet klagen.' Will Smith kon twintig miljoen dollar bedingen voor zijn rol in Ali. Andere bekende namen zijn Morgan Freeman, Samuel L. Jackson. Laurence Fishburne, Cuba Gooding Jr., Taye Diggs, Jeffrey Wright, Wesley Snipes, Chris Thucker, Mekhi Phifer, Jamie Fox en Chris Rock.

In het Amerikaanse tijdschrift People vertelde actrice Sheryl Lee Ralph dat ze twintig jaar geleden van een producer kreeg te horen dat ze weliswaar mooi was en getalenteerd, maar ook zwart. 'Wat moet ik met je?' had de man gevraagd. 'Ik kan je moeilijk het vriendinnetje van Tom Cruise laten spelen.' En wie, zegt Ralph in People, 'speelt de vriendin van Cruise in Mission Impossible: 2? Een zwart meisje, Thandie Newton!'

Nog steeds krijgen zwarte actrices te horen dat ze moeilijk te casten zijn tegenover een blanke hoofdrolspeler. 'Wat ik het moeilijkst vind', zei Halle Berry na haar Oscarnominatie, 'is dat wanneer er bijvoorbeeld een romantische film gemaakt wordt met een echt grote ster, en er is geen enkele reden waarom ik die rol niet zou kunnen spelen, dat ze dan zeggen 'o, natuurlijk, we vinden Halle heel goed, maar we willen geen zwarte voor deze rol'. Wat me woedend maakt is dat de mensen die dat zeggen niet eens vinden dat ze racistisch zijn. Dat soort dingen is me gewoon in mijn gezicht gezegd!'

Maar in Monster's Ball speelt Halle wel de vrouw op wie Billy Bob Thornton (geen echt grote ster, wel een begenadigd acteur) verliefd wordt. Amerikaanse recensenten schreven verrast over de stomende seksscène tussen een zwarte vrouw en een blanke man.

Will Smith ziet in het simpele feit dat Ali is gemaakt een teken dat de tijden veranderen. 'Dit is een dure film over een controversiële moslim. Ik kwam op de set en zag dat zo'n beetje de hele cast zwart was. Daarvan moest ik glimlachen. Ik heb de hele tijd dat de opnamen duurden gelachen.'

Regisseur Spike Lee daarentegen is uitgesproken pessimistisch over de kansen van zwarten in de media. In Bamboozled (2000), dat zoiets als bedrogen, in de maling genomen betekent, een titel ontleend aan een toespraak van de zwarte leider Malcolm X, laat Lee geen stereotype van de 'neger' onbenut. Voor hem is de gangstarap die jongeren zo aantrekkelijk vinden helemaal geen bewijs van de emancipatie van zwarten, maar een nieuwe karikatuur, een vorm van black face, de zwartgemaakte gezichten waarmee artiesten in het begin van de twintigste eeuw succes boekten. Zo succesvol was black face dat zelfs zwarten het gebruikten in hun optreden.

Bamboozled gaat over een zwarte tekstschrijver die voor een grote Amerikaanse televisiezender uit cynisme een racistische show bedenkt en tot zijn schrik die show ziet uitgroeien tot een kijkcijferhit. In de show danst Mamy mee, net zoals het negerjongetje Jim, sambo met een botje in zijn neus en met hun ogen rollende katoenslaven. Maar verontrustender misschien dan die karikaturen is dat alle personages in de film, ook de zwarte scenarioschrijver met zijn uiterst precieuze Harvard-accent, diens blanke baas ('Yo! Brother man! I am blacker than you!'), de boze jongeren met hun hip-hopband, de zwarte tapdanser op straat, karikaturen zijn - karikaturen die dichter bij ons staan dan mannen met zwartgeschminkte gezichten, maar karikaturen.

Op 23 maart, de dag voor de uitreiking van de Oscars, reikt de NAACP, de National Association for the Advancement of Colored People, voor de drieëndertigste keer de Image Awards uit, een prijs voor 'mensen van alle rassen' die 'eraan hebben bijgedragen een positief uit te dragen van gekleurde mensen', bijvoorbeeld in de media. Van de genomineerden voor beste acteur en beste actrice is honderd procent zwart. Denzel Washington, Will Smith en Halle Berry doen ook hier mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.