Wit, wit en nog witter

Hij wordt zelfs bezongen in de 'Dreigroschenoper' van Bertolt Brecht, de oerwet voor elke theatervoorstelling: 'En men ziet die in het licht, die in het donker ziet men niet.' Maar tussen licht en donker zit een scala van mogelijkheden waarmee de onzichtbare hand van de belichter het oog van de...

'De Oscar die we met Karakter hebben gewonnen, heeft alles flink aangewakkerd. Ik heb nu een agent in Amerika en via hem kreeg ik vorig jaar een contract bij de film Quills van Philip Kaufman, de regisseur van The Unbearable Lightness of Being en van The Right Stuff. Nou ja, dat was natuurlijk een klein wondertje.

Bij de Amerikaanse film is het zo: je kunt nog zo'n goeie cameraman en belichter zijn, als je het politieke spelletje niet kunt spelen, krijg je nooit iets voor elkaar. Het gaat om veel geld, dus alles wat niet volgens plan verloopt, moet je kunnen verklaren. En je moet het weten te brengen, je moet kunnen laveren tussen alle belangen door.

Als ik daar tien lampen nodig heb voor een bepaalde locatie, bestel ik er twintig. Veel te veel, roepen ze dan meteen. Nou oké, weet je wat, zeg ik dan, ik mats jullie. Ik doe het met tien. Maar wanneer ik er vervolgens vijftig nodig heb en ik zeker weet dat ze gaan schreeuwen, neem ik er veertig. En dat is dan wel goed, want de vorige keer heb ik water bij de wijn gedaan. Althans dat denken ze.

Camera en lichtontwerp worden bij film door dezelfde persoon gedaan. Dat is een absolute combi. Of licht werkt in een beeld, is afhankelijk van het kader dat je maakt. Soms heb je maar één lichtpuntje in de achtergrond nodig om te geloven dat op de voorgrond licht is. Dat is een kwestie van kadreren. In Amerika mag je niet zelf kadreren. Dat doet de regisseur. Het kader is ten slotte een vertelmiddel, een stijlmiddel van de regisseur. Maar je bent samen verantwoordelijk voor de tijd die een bepaalde scène in beslag neemt. En dat is vooral afhankelijk van het licht - én van de acteurs.

Ik hou het meest van realistisch licht, zacht licht. Een schemerlamp geeft zacht licht. Licht via ramen overdag is zacht. De zon komt wel hard binnen, maar die kaatst via de vloer terug of via reflecties op de wanden. Daar hou ik van. Maar wel met veel contrast. In zacht licht verdwijnt het contrast al snel. Dat heeft de neiging alle kanten op te gaan, dus dan probeer ik het met grote zwarte schermen bij mekaar te houden.

Voor een film met veel camerabewegingen maak je wat licht betreft altijd de meeste compromissen. Als ik van jou een shot neem dat niet beweegt, dan kan ik naast de tafel een lamp neerzetten met een scherm en prachtig zacht licht op je gezicht maken. Maar als de camera hier met een dolly rond moet rijden, kan ik alleen nog maar in de lucht licht ophangen. De nieuwste rage op dat gebied is de heliumballon. Een ballon met een HMI-lamp of kunstlicht erin, die je op kunt laten stijgen. Dat lijkt op zonlicht door een wolkendek.

Sinds de komst van commercials en videoclips krijgen mensen met nieuwe ideeën veel sneller een kans. In het oude systeem van film en televisie moest je eerst alle stappen van de ladder doorlopen. Ik heb bijvoorbeeld nooit bij gerenommeerde mensen geassisteerd of stage gelopen. Toch kom je het tegen in de praktijk, dan blijkt dat je bepaalde dingen toch mist. Hoe meer situaties je in je opleiding tegenkomt, des te beter. Want bij film is nooit één situatie dezelfde.

Wat een zorgelijke ontwikkeling is: men zal de komende jaren steeds minder aan licht willen uitgeven. Je kunt bijna geen films meer maken met een breed palet, zoals cameraman Vittorio Storaro dat deed in de jaren zeventig en tachtig. Dat betaalt niemand meer. Zover zijn we al. Er kunnen natuurlijk een hoop dingen met de computer. Wat nu al in stillfotografie en televisie gebeurt op het gebied van kleur- en contrastmanipulaties, die ontwikkeling zal zich doorzetten naar de bioscoop. Heel jammer, want dat zie je. Het wit leeft niet meer. Bij een film die niet door de computer is getrokken, heb je wit en wit en nog witter en nog witter. Maar digitaal houdt het op een gegeven moment op.

Het is toch verbijsterend als je naar films uit de jaren twintig kijkt, hoe prachtig die eruit zien. Wat er allemaal niet kon met licht in die tijd, terwijl de films - het materiaal - helemaal geen lichtgevoeligheid hadden. Kijk naar Murnau, Russell Metty, die veel van Douglas Sirk draaide, en Orson Welles natuurlijk. Een compromisloze man. Dat kun je in het huidige Amerikaanse filmsysteem niet meer zijn. Veel gaat in de samenwerking ten koste van de zeggenschap over je eigen beeld. Acteurs hebben zoveel macht. Die bepalen de shots vaak door de manier waarop ze het doen of juist door de manier waarop ze het níet doen.

Als we binnen draaien, heb ik het aardig in de hand, maar buiten kan ik alleen maar het tijdstip van een shot bepalen in samenhang met de stand van de zon. En dat gaat altijd mis. Hier in Nederland zijn de acteurs vaak alweer vertrokken omdat ze op tijd in het theater moeten zijn, in Amerika heb je die ''method actors''. Daar valt echt niet mee te praten. Die leven zich zo in een personage in - die willen de volgorde van de shots alleen in de chronologie van de verhaallijn doen. Dan hang je ook weer.

Ik heb net een film met Denzel Washington gedaan. Die houdt totaal geen rekening met z'n mede-acteurs of met de regisseur, en al helemaal niet met wat ik doe. Specifiek licht kun je dan niet meer maken. Je kunt niets meer vertellen met licht. Je bent alleen nog maar bezig iemand fatsoenlijk zichtbaar te maken. En dat is toch eigenlijk een ander vak.

Maar soms kan die acteursmacht ook voordelig zijn. Zo proberen de Amerikaanse studio's nu nog zo veel mogelijk te maken voor 1 mei. Dan begint er weer een staking van acteurs en schrijvers en die duurt misschien wel zes of zeven maanden. Ik heb nu zoveel aanbiedingen - ik heb geen idee wat ik zal kiezen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden