ReportageWit-Rusland

Wit-Russen rukken zich los van Poetin, met Michiel de Ruyter als voorbeeld

Stedenbouwkundige Ales (30) heeft nationale symbolen op zijn lichaam laten tatoeëren.Beeld Yuri Kozyrev

Wit-Rusland zit klem tussen de invloedssferen van Rusland en het Westen. Maar de annexatie van de Krim heeft de Wit-Russische trots wakkergeschud. Zelfs de Nederlandse zeeheld Michiel de Ruyter is nu een voorbeeld.

Die moet ik naar het Wit-Russisch vertalen, dacht Andrej Kim toen hij de Nederlandse speelfilm ­Michiel de Ruyter zag. Hij verzamelde stemacteurs in zijn geluidsstudio, een kelder in een buitenwijk van Minsk, waar ze wekenlang bulderden op de maat van hoofdrolspeler Frank Lammers. Nu zijn ze klaar. Trots rolt Kim de poster uit voor in de bioscopen. Ruim twee uur speelfilm over de Nederlandse slagen tegen de Engelsen, helemaal nagesynchroniseerd in het Wit-Russisch.

‘Een echt patriottische film’, zegt Kim in zijn ondergrondse studio. ‘Over een klein land dat zich moet ­verdedigen ­tegen een groter land. Precies waar wij nu mee kampen.’

Wit-Rusland (of Belarus) bevindt zich in het onrustige grensland tussen Rusland en de rest van Europa. Ten zuiden van de Wit-Russen vecht het Oekraïense leger een loopgravenoorlog uit tegen ­separatisten die gesteund worden door Rusland. Ten noorden is een troepenmacht van de Navo gestationeerd om de Baltische landen te beschermen tegen nieuwe Russische avonturen. De ­situatie van Wit-Rusland is ingewikkelder: het land ligt ingeklemd tussen Rusland en de Europese Navo-landen.

Dat hier geen soldaten aan het front staan, wil niet zeggen dat er geen gevecht om Wit-Rusland plaatsvindt. De strijd wordt simpelweg gevoerd met andere wapens.

Begin dit jaar zette de Russische president Poetin de Wit-Russische president Loekasjenko onder druk om te tekenen voor vergaande integratie met Rusland. Zou Loekasjenko weigeren, dan zou hij kunnen fluiten naar enorme kortingen op Russische olie die van groot belang zijn voor de Wit-Russische economie. De integratie was zo dichtbij dat de Amerikaanse regering haar bezwaren tegen Loekasjenko’s autoritaire bewind aan de kant schoof en Mike Pompeo naar Minsk stuurde – het eerste bezoek van een Amerikaanse minister van Buitenlandse ­Zaken aan Wit-Rusland in 25 jaar. Pompeo beloofde Amerikaanse steun aan ‘de bouw van een soevereine staat’ en hij bood Loekasjenko olie ‘tegen scherpe prijzen’.

Loekasjenko zag af van integratie met Moskou en koos voor behoud van de ­positie tussen Rusland en de Navo. Maar met teruggeschroefde energiekortingen uit Rusland betaalt Wit-Rusland een steeds hogere prijs voor de prille soevereiniteit.

Taal en cultuur

Een groeiend aantal Wit-Russen is bereid die prijs te betalen. Jonge Wit-Russen als ­Andrej Kim proberen hun land los te ­rukken uit de Russische invloedssfeer. Dat doen ze door de Wit-Russische taal en cultuur terug te brengen.

Kim is de eerste die op grote schaal buitenlandse films nasynchroniseert in het Wit-Russisch. Na eeuwen van onderdompeling in het Russische tsarenrijk en de Sovjet-Unie is Russisch overgebleven als taal van de meerderheid: slechts 10 procent van de tien miljoen Wit-Russen spreekt thuis nog Wit-Russisch.

‘De Russischtalige propaganda heeft vrij spel in ons land’, zegt Kim. Het is geen taalstrijd die hij voert, maar een onafhankelijkheidsstrijd. ‘We kunnen onszelf ­alleen verdedigen als we onze eigen taal gaan spreken.’

Met zijn stemacteurs heeft hij tot dusver honderd buitenlandse films beschikbaar gemaakt in het Wit-Russisch. Ze worden vertoond in bioscopen door het hele land, soms met hulp van wat Europese soft power – Kim kreeg ­Nederlandse subsidie voor de nasynchronisatie van Michiel de Ruyter.

Buiten zijn ondergrondse geluidsstudio is te zien hoe de Wit-Russische taal langzaam oprukt. Het kolossale beton van Minsk doet denken aan Moskou, maar op de billboards ­worden Russischtalige advertenties vervangen door advertenties in het Wit-Russisch. Op de brede avenues tussen de stalinistische architectuur dragen jongeren hoodies met Wit-Russische opschriften.

‘Op straat, in stadions, in kantoren. Op steeds meer plekken is Wit-Russisch de eerste taal’, zegt Gleb Labadzenka tegen vijftig mensen die naar een taalavond gekomen zijn in een café naast het sovjetgrijze Paleis van de Republiek. Vrijwilligers van Labadzenka’s organisatie, Mova Nanova (de taal opnieuw), geven in zeventien steden gratis taallessen. ‘De communisten hebben hard geprobeerd onze taal te vernietigen’, zegt Labadzenka. ‘Maar ze leeft weer.’

Nicolai Chalezin regisseert zijn theatergroep via Skype vanuit Londen. De regisseur loopt in Wit-Rusland gevaar vanwege zijn oppositie tegen president Loekasjenko.Beeld Yuri Kozyrev

Rood-groen

De opleving heeft alles te maken met de taalopvattingen van president ­Loekasjenko, die het land sinds 1994 regeert als alleenheerser. Twintig jaar lang zette hij het Wit-Russisch weg als een minderwaardige taal, onder meer omdat het de voertaal is van zijn politieke tegenstanders. Hij veranderde de eerste vlag van het onafhankelijke Wit-Rusland (rood-wit) naar de vlag uit Sovjet-tijden (rood-groen) en schrapte nationale symbolen. Wie protesteerde, kon in de gevangenis belanden.

Maar op dat beleid komt Loekasjenko terug sinds 2014, toen Rusland de Krim annexeerde en een oorlog ontketende in het oosten van Oekraïne. Twee maanden na de annexatie gaf Loekasjenko zijn eerste toespraak in het Wit-Russisch.

Een gewaagd gebaar voor een president van een land dat economisch zwaar afhankelijk is van Rusland. Maar Loekasjenko had gezien hoe ­Rusland een buurland binnengevallen was om zogenaamd Russischtaligen te hulp te schieten. Uit voorzorg kan Wit-Rusland dus maar beter zijn eigen taal gaan spreken, redeneert Loekasjenko.

Pa­triot­tische tatoeages

Ambassadeurs van het Wit-Russisch hebben sindsdien nauwelijks nog last van overheidsdruk. Muziekbands met Wit-Russische teksten staan niet meer op de zwarte lijst en kunnen weer ­optreden. De politie, die gewoonlijk ingrijpt bij elke demonstratie tegen activiteiten van de president, zoals nu in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van augustus, gedoogde demonstraties tegen de onderhandelingen met Poetin over integratie. En zelfs de nationale symbolen die Loekasjenko in 1994 afschafte, ­keren terug in het straatbeeld.

Stedenbouwkundige Ales (30) liet ze tatoeëren op zijn lichaam. Op zijn torso pronkt een ridder te paard, een wapen dat geassocieerd wordt met Wit-Russische onafhankelijkheid. Ales nam de tatoeages toen de symbolen nog golden als oppositiesymbolen en hij geregeld werd opgesloten vanwege zijn politieke opvattingen. Nu is hij allang niet meer de enige met zulke tattoos. ‘Veel Wit-Russen willen nu laten zien dat ze geen Russen zijn.’

Beeld Yuri Kozyrev

Een souvenirwinkel met nationale symbolen is uitgegroeid tot een soort H&M voor jongeren die hun Wit-Russische identiteit willen uitdragen via hun kleding. Het populairst zijn rood-witte shirts met de kop van een bizon, het nationale dier, en visjivanka’s, ­geborduurde overhemden met een rood-wit printje. ‘Vijf jaar geleden liepen mensen met Russische symbolen over straat’, zegt Pavel Belous, de eigenaar van de winkel. ‘Maar die symbolen passen niet bij ons. Wij zijn geen Russen.’

Maar wat zijn Wit-Russen dan wél als ze geen Russen zijn? Geen gemakkelijke vraag voor een land dat eeuwenlang door de handen ging van vorsten en tsaren – Wit-Rusland werd pas in 1991 onafhankelijk.

‘We begrijpen nog heel weinig van onze identiteit’, zegt theaterregisseur Nicolai Chalezin bij een repetitie van het Vrije Theater, een gezelschap dat onder druk staat van de autoriteiten en in het geheim optreedt. Chalezin regisseert zijn theatergroep via Skype vanuit Londen, omdat hij in Wit-Rusland gevaar loopt vanwege zijn oppositie tegen Loekasjenko. Hij vreest dat de bizonshirts en taalcursussen nog maar het begin zijn van een hevig ­debat op een geopolitiek explosieve plek. ‘Sommige mensen praten over onze Litouwse wortels, anderen over onze Sovjet-wortels. Helaas is het vormen van een identiteit een lang proces. Ik hoop dat het zonder geweld zal verlopen.’

Lees meer over Wit-Rusland

Met deze nieuwe kerncentrale heeft Rusland de Wit-Russen nog afhankelijker gemaakt van Moskou.

President Loekasjenko raadt wodka en voetballen aan tegen covid-19, maar de Wit-Russen kiezen voor mondkapjes en thuisisolatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden