Wit-Russen radicaliseren

'De kans op geleidelijke integratie bij Europese processen is verkeken. Het land gaat een gevaarlijke tijd tegemoet. De autoriteiten zullen oogsten wat ze hebben gezaaid.'

MINSK - De muziekstudent Andrej Loegin (22) was met zijn vriendin Veronika aanwezig bij de hard uiteengeslagen demonstratie in Minsk, na de presidentsverkiezingen van 19 december. Nu heeft hij te horen gekregen dat hij 'wegens slechte resultaten' van de Pedagogische Faculteit wordt geweerd.


'We zijn allebei bij de demonstratie opgepakt. De dag daarna ben ik veroordeeld tot tien dagen cel. Toen ik vrij kwam, begon de examentijd. Ik zakte voor alle examens en herexamens, inclusief de onderwerpen waarvoor ik altijd de hoogste cijfers kreeg. Ik ben zanger. Tot nu toe haalde ik negens, nu tweeën. Dus ik kan opeens niet meer zingen?'


Na zijn tien dagen cel werd Andrej bij de rector geroepen. 'Hij vroeg me of ik gedwongen was mee te demonstreren. Misschien verwachtten ze dat ik ja zou zeggen en had ik dan niet zulke problemen gehad. Docenten die me steunen, beamen dat mijn verwijdering een politiek besluit is.'


Autoritaire macht steunt op vele helpende handen, in alle lagen van de samenleving. De rector die zijn 'foute' studenten niet weert, moet voor zijn eigen baan vrezen. Acteurs die 'ongewenste' stukken opvoeren, komen elders niet meer aan de slag. De tv-presentator die op de verkiezingsavond een 'verkeerde' vraag stelt aan het hoofd van de kiescommissie, wordt op non-actief gesteld. Wie eenmaal op een zwarte lijst komt, verliest zijn economische bestaansrecht. Dit helpt verklaren waarom autoritaire leiders het zo lang vol kunnen houden, ook nadat ze de steun onder de bevolking verloren hebben. Maar het verklaart ook, hoe de schijnbaar onaantastbare macht van zulke leiders van de ene op de andere dag kan wegsmelten.


De Wit-Russische leider Aleksandr Loekasjenko, sinds 1994 aan de macht, had lange tijd niets te vrezen. Hij genoot de eerste jaren grote steun onder de bevolking. Hij 'behoedde' ze voor Ruslands ruige overgang naar het kapitalisme en kon, geholpen door Russische energiesubsidies, de pensioenen blijven uitbetalen. Bovendien heerst hij over een land waarin de aversie jegens 'wanorde' diep is geworteld. Eeuwenlang was het een slagveld voor concurrerende machten. Een kwart van de bevolking overleefde de Tweede Wereldoorlog niet. En door het staatsmonopolie op informatie leven veel Wit-Russen in onwetendheid over wat er gebeurt.


Maar de crisis en de teruggeschroefde Russische subsidies hebben Loekasjenko's positie aangetast. En de opkomst van het internet geeft steeds meer mensen, al blijft het een minderheid, toegang tot onafhankelijke informatiebronnen. Activisten zien sinds de golf van repressie die vanaf de 19e december het land overspoelt, voor het eerst een grote maatschappelijke tegenreactie.


'Het niveau van de solidariteit van gewone mensen met de politici, activisten en burgers die zijn opgepakt, is enorm gegroeid', zegt Ira Milinkevitsj. 'In 2006 gaven mensenrechtenorganisaties het goede voorbeeld aan gewone mensen, nu zie je dat burgers zichzelf organiseren.'


Ira's organisatie, Solidariteit, biedt steun aan families van politieke gevangenen. Ook helpt ze weggestuurde studenten als Andrej aan alternatieven om hun studie af te ronden. Na de demonstraties tegen Loekasjenko's frauduleuze verkiezingswinst in 2006 werden circa zeshonderd studenten weggestuurd. Bijna allen konden ze hun studie afronden in welwillende landen als Polen, Oekraïne, Tsjechië en Estland. Noordse landen hielpen bij de financiering. 'Tot nu toe hebben zich veertig studenten bij ons gemeld,'zegt Ira, 'maar we verwachten een veel grotere stroom.'


In geen stad in de voormalige Sovjet-Unie, hangen rond Nieuwjaar zoveel vrolijke wapperende vlaggetjes en feestelijke lampjes als in Minsk. Het leven is een feest, is de boodschap, ook al telt je stem niet en verdien je tweehonderd dollar per maand. Dit jaar bleef het de 31ste december stil op het Onafhankelijkheidsplein, dat normaliter volstroomt met feestvierders. De orde is gehandhaafd, maar veel muren en bushokjes in het centrum zijn beplakt met leuzen als 'Laat de politieke gevangen vrij!'


Ira's vaste medewerkster bij Solidariteit is Enira Tsjernavskaja. Haar vrolijke, goed verzorgde voorkomen verraadt op geen enkele manier dat ze na de vorige verkiezingen een half jaar in de gevangenis zat. Wegens overtreding van artikel 193, 'deelname aan een ongeregistreerde organisatie'. Want bijna geen enkele mensenrechtenorganisatie of politiek actieve jeugdorganisatie slaagt er in Wit-Rusland in zich officieel te registereren, zegt Ira. 'Dus eerst weigeren ze om je organisatie te registreren en dan wordt je daarvoor gestraft.'


Het Helsinki Comité in Minsk claimt de enige geregistreerde mensenrechtenorganisatie in Wit-Rusland te zijn. Het kantoor wordt met sluiting bedreigd, vanwege een noodbrief die het aan de Verenigde Naties richtte. Civiele organisaties zijn - net als journalisten, activisten en politiek actieven - het lijdend voorwerp geworden van huiszoekingen en intimidatie door de KGB.


Ook het Helsinki Comite, zegt de directeur met de passende naam Oleg Goelag. 'Daarbij worden altijd de aanwezige computers meegenomen', zegt hij lachend. Goelag signaleert de radicalisering van de samenleving. 'De autoriteiten hebben een grote vergissing begaan. Ze zullen oogsten wat ze gezaaid hebben. De kans op geleidelijke integratie bij Europese processen is verkeken. Het land gaat een gevaarlijke tijd tegemoet, waarbij we nog meer slachtoffers en moeilijkheden kunnen verwachten.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden