Wisseltruc met soldaat Michailtsjoek

Dagelijks wisselen de zelfuitgeroepen republieken in Oost-Oekraïne en de regering in Kiev krijgsgevangenen uit. Vaak in het geheim. 'Deze? Dat was een scherpschutter. Hij mist nu een oog.'

December 2014, in Jasinoevata wachten soldaten van de Volksrepubliek Donetsk op hun overdracht. Een Oekraïense militair kijkt toe.Beeld AFP

Vasili Boedik heeft twee telefoons die continu overgaan. Gesprekken vallen stil, autoradio's worden uitgezet, want Boedik neemt altijd direct op. Er zijn twee opties. Of het is een grof: 'Wat moet je van me?' Of hij schrapt zijn keel en zegt: 'Dag kameraad generaal, ik luister.'

In een kleine kamer op de derde verdieping van het gemeentehuis van Slavjansk zitten de vrijwilligers van Patriot, een coördinatiecentrum voor de uitwisseling van krijgsgevangenen. Ze hebben naamlijsten en gedetailleerde kaarten van de regio. Tientallen telefoons liggen op tafel. Er wordt gesproken in codetaal. Driehonderd staat voor gewonde soldaten, tweehonderd voor overleden soldaten. 'Hoe zit het met Kravtsjoek?', vraagt iemand. 'Die is driehonderd. Maar als we niet opschieten is-ie zo tweehonderd.' Het coördinatiecentrum onderhandelt met de rebellen, praat met familieleden, overlegt met het leger, de geheime dienst en de ziekenhuizen.

Boedik is een Georgisch-Oekraïense inlichtingenofficier die werkt als adviseur voor de Oekraïense minister van Defensie. Wanneer hij een rebellenleider belt barst hij in lachen uit. 'Wat heb je nu voor wachtmuziek op je telefoon, is dat de Oekraïense hit Alles komt goed? Grapjas ben je!' De naamlijst wordt nog een keer gecheckt. 'Bij mij staat alles klaar', zegt Boedik tegen de rebellenleider. 'We hebben een ambulance, we hebben de militairen op scherp en kunnen zo vertrekken.' Van de andere kant van de lijn klinkt een goedkeuring. 'Je bent een mooie kerel, ooit zetten we het samen nog eens op een zuipen', sluit Boedik het gesprek af.

Dan komt de machine op gang. In twee incassowagens komen de 'dolfijnen' aangereden, de zwaarbewapende Alfa-unit van de Oekraïense politie. In een Jeep zit een vertegenwoordiger van de Oekraïense veiligheidsdienst, soldaten en militaire inlichtingenofficieren volgen in normale auto's. Bij een ziekenhuis wordt de krijgsgevangen genomen rebellensoldaat in een oude Duitse ambulance gezet. 'Die rebel hebben we al een tijdje, een gevangengenomen scherpschutter', legt Boedik uit. 'Tenminste, ik ga ervan uit dat het een scherpschutter was, want nu mist-ie een oog.'

De Oekraïense televisie is in no time opgetrommeld, een konvooi van negen auto's trekt langzaam vanuit Slavjansk, de stad die afgelopen zomer door het leger is ontzet, richting Donetsk. In het stadje Koerachova komt de machine tot halt. Bij het laatste Oekraïense checkpoint mogen de televisiecamera's de gewonde rebel filmen die straks zal worden uitgeruild. Hij ligt onder een legerjas, zijn gezicht is niet te zien.

'De rebellen veranderen steeds de spelregels. Dan wisselen we op neutrale grond, dan moeten we gevangenen weer zelf in ambulances naar Donetsk brengen', zegt Joeri Tandit. Hij is de hoofdonderhandelaar namens de SBOE, de Oekraïense geheime dienst. Sinds juli vorig jaar zijn er meer dan 1.500 krijgsgevangenen uitgewisseld. Soms in grote groepen, soms één tegen één. 'We praten met iedereen. Niet alleen met de leiders van die zogenoemde zelfuitgeroepen volksrepublieken, maar ook met veldcommandanten, met vertegenwoordigers van het Kremlin, met diplomaten', vertelt Tandit. Gevangengenomen Russische soldaten zijn de hoofdprijs. 'Meestal zijn het soldaten die net een week eerder met verlof zijn gegaan. Dan onderhandel je direct met de Russische geheime dienst, de FSB.' Volgens Vasili Boedik hebben de Oekraïners nog zo'n 200 Russische soldaten in hechtenis.

Beeld de Volkskrant

Niet onderhandelen

De officiële positie van de Oekraïense overheid is dat er niet onderhandeld mag worden met terroristen. Er zijn geen wetten voor, daarom wordt het werk gecoördineerd door vrijwilligers. De vrijlating van krijgsgevangenen kweekt politieke goodwill, allerlei opportunisten bemoeien zich ermee. Volksvertegenwoordigers, artiesten, politici en bekende figuren.

Dan keert de ambulance met de scherpschutter om en vertrekt richting Donetsk, dwars door zware beschietingen heen. Vier uur later is de ambulance terug. De halfblinde scherpschutter is geruild voor Michailtsjoek, een soldaat die de Oekraïense linie bij de luchthaven van Donetsk verdedigde. Hij heeft verband om zijn hoofd en zijn arm in een mitella. 'Ze hebben me goed behandeld', zegt hij versuft. 'Ik ben blij weer thuis te zijn. Lang leve Oekraïne!' De Oekraiense pers juicht. 'Lang leve de helden!', roepen ze.

De karavaan taait af, alleen de Alfa-unit en Boedik vergezellen de ambulance richting het ziekenhuis van Krasnoarmejsk. De dienstdoende arts voelt aan de organen in de onderbuik van de soldaat, hij knipt het verband lost en besluit hem direct te opereren. Half drie 's nachts rijdt Boedik terug naar Slavjansk. Halverwege wordt er langs de kant van de weg gestopt. Een paar gemaskerde mannen dragen een man met een zak over zijn hoofd over aan de Alfa-unit. De man verdwijnt in het busje. 'Ja, dit hoort er ook bij', zucht Boedik. 'We moeten onze jongens wel ergens tegen ruilen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden