Wint de comeback kid weer?

Na vier weken serene rust op het Binnenhof, hervat de Tweede Kamer dinsdag het dagelijks werk. Het is ook de officieuze aftrap van een verkiezingscampagne die tot ver in mei gaat duren. Wat staat er op het spel en hoe staan de hoofdrolspelers er voor?

Debatten, stemmingen, vragenuurtjes - vanaf dinsdag is de Haagse politiek weer in de ban van de alledaagse routine. Maar achter de schermen stijgt de spanning. De gemeenteraadsverkiezingen op 19 maart en de Europese verkiezingen op 22 mei werpen hun schaduw vooruit. Want de ervaring leert dat de kiezers niet alleen de verhoudingen in de gemeenteraden en het europarlement bepalen, maar indirect ook die op het Binnenhof. Zeker nu, met een wankel kabinet dat van vele humeuren afhankelijk is, is het voor politieke partijen belangrijk te weten hoe het met de kiezersgunst is gesteld.


Raadsverkiezingen kunnen politieke aanvoerders maken of breken. VVD-fractieleider Jozias van Aartsen stapte in maart 2006 op na verloren raadsverkiezingen. SP-leider Agnes Kant deed hetzelfde in maart 2010, ook na een teleurstellend resultaat. De PvdA deed het in die verkiezingen evenmin goed. Beter dan voorspeld in de peilingen en op de weg terug, concludeerde PvdA-leider Wouter Bos optimistisch, maar toch droeg hij het partijleiderschap kort daarop over aan Job Cohen.


De politieke hoofdrolspelers van nu, VVD-leider Rutte en PvdA-leider Samsom, gingen eind december nauwelijks gerust het kerstreces in. Met veel moeite haalde de verhuurdersheffing de eindstreep in de Eerste Kamer. Het kabinet van VVD en PvdA had zich tevoren verzekerd van de steun van D66, ChristenUnie en SGP, maar in de senaat lag nota bene een politicus uit het regeringskamp dwars. PvdA-senator Adri Duivesteijn bracht met zijn verzet niet alleen het begin 2013 gesloten woonakkoord in gevaar, maar zelfs het voortbestaan van het kabinet.


Toen op de avond van 17 december bovendien bleek dat een tijdens het debat aan Duivesteijn gedane concessie niet met de samenwerkende oppositie was gedeeld, stonden deze 'constructieve 3' (C3) op hun achterste benen. Volgens minister Stef Blok van Wonen was een ambtelijke fout gemaakt, maar het kostte nog heel wat overredingskracht om de zaak te redden. 'Dit was eens maar nooit weer', lieten D66-leider Alexander Pechtold en ChristenUnie-voorman Arie Slob weten. De C3 heeft Rutte II weliswaar lucht gegeven, maar het kabinet blijft een kaartenhuis.


Verkiezingen zijn een potentieel risico voor de onderlinge verhoudingen. Wat nu, als D66 op 19 maart electoraal wordt beloond en PvdA en VVD klappen krijgen? En wat als D66 de PvdA wegvaagt in het rode bolwerk Amsterdam, zoals sommige peilingen voorspellen? Het zal de positie van D66 versterken in noodzakelijke onderhandelingen over grote dossiers (de Participatiewet, de begroting voor 2015). Samsom en D66-leider Pechtold zijn toch al niet makkelijk in de onderlinge samenwerking.


De Europese verkiezingen worden de tweede horde. Geert Wilders gaat daar veel stemmen halen met een anti-Europese boodschap. De in meer (PvdA) of iets mindere (VVD) mate Europees gezinde regeringspartijen, aangevuld met de C3, zullen met die eurosceptische stroming rekening moeten houden - misschien wel meer dan hen lief is. Met name de VVD zal geneigd zijn in de campagne naar Wilders te buigen. Hoe ver kan Rutte meegaan in de euroscepsis totdat Pechtold 'ho' roept?


Let op: desgevraagd gaan alle hoofdrolspelers het belang van de komende twee verkiezingen relativeren. 'Dit gáát niet over ons', zullen ze zeggen. Hecht weinig waarde aan hun bagatelliseren. Want ook zij weten diep in hun hart: in juni kan alles anders zijn.


De evenwichtskunstenaar

Mark Rutte, politiek leider van de VVD sinds 2006, won in 2010 en 2012 de landelijke verkiezingen. Bij de Europese verkiezingen van 2009 deed de VVD het redelijk (verlies van 1 zetel); net als toen is ook nu het toegewijde boegbeeld Hans van Baalen lijsttrekker. De gemeenteraadsverkiezingen van een jaar later verliepen uitgesproken goed (ruim 200 raadszetels winst). De liberalen hebben dus, al met al, sinds vier jaar het electorale tij mee.


Grote vraag is of deze lijn valt vast te houden. Twee slechte resultaten kunnen onrust in de partij brengen over de juistheid van de koers. Die was eerst: samenwerking met de PVV, en is nu: uitruilen met de PvdA. Daar is inmiddels het permanent onderhandelen met de C3 bijgekomen. Lenige Mark is als het CDA in zijn gloriedagen: soms buigt hij naar links, soms weer naar rechts. Rutte kan alles verdedigen, maar er zijn grenzen aan de liberale tolerantie, bewees het oproer over de inkomensafhankelijke zorgpremie aan het begin van deze kabinetsperiode.


Nieuwe onrust kan de coalitie van binnenuit bedreigen als de VVD-fractie het na teleurstellende verkiezingsuitslagen welletjes vindt met alle concessies. Van fractievoorzitter Halbe Zijltra wordt verwacht dat hij Rutte bij de les houdt zonder diens imago te beschadigen. Ook dat vergt evenwichtskunst.


De colporteur

PvdA-leider Diederik Samsom kondigde het aan tijdens het kerstdiner van zijn partij: na het kerstreces is hij alleen op dinsdagen nog in Den Haag. Alle andere dagen doet hij tot 19 maart maar één ding: campagnevoeren. Van deur tot deur, kiezer voor kiezer. Samsom heeft krediet opgebouwd bij zijn achterban met de landelijke uitslag die hij in september vorig jaar scoorde. Mede omdat de PvdA het in 2010 bij de gemeenteraadsverkiezingen niet zo goed deed, zou hij zijn partij opnieuw een mooie uitslag kunnen bezorgen. Probleem is dat de PvdA volgens de kiezersonderzoeken het meeste last heeft van regeren met de VVD (meer dan andersom). Als de kiezer dat oordeel laat meewegen, wacht Samsom nog een zware opgave. Dat wordt dus canvassen tot hij erbij neervalt. 'Op straat vind je het goede gevoel', zegt hij zelf. En het is voor Samsom de manier bij uitstek om profiel te houden, nu hij in Den Haag vooral bezig is geweest het kabinet in het zadel te houden. Zijn ministers, met name Jeroen Dijsselbloem (Financiën) en vicepremier Lodewijk Asscher, blijken voor die taak meer geschikt, vanwege hun veel betere verhoudingen met de voormannen van de C3.


De poppenspeler

Hij was in 2013 de triomfator van het Binnenhof, D66-leider Alexander Pechtold. Anders dan de andere grote oppositiepartijen SP en PVV zag hij niets in nieuwe verkiezingen en schoot daarom het kabinet te hulp. Nederland opnieuw naar de stembus, voor de zesde keer in twaalf jaar tijd - het leek hem geen goed plan. Hij kreeg er wat voor terug, zeker, met in zijn kielzog de christelijken van CU en SGP, maar minstens zo belangrijk is de politieke overweging dat hij nu een centrale speler in het Haagse web is, trekkend aan vele touwtjes. Slechts 12 zetels in de Kamer en toch een hoofdrol. D66 deed het goed bij de vorige verkiezingen voor de gemeenteraden en Europa. Kan de partij verder doorgroeien? In zijn geschiedenis kampt D66 met nogal fluctuerende uitslagen. Naar 17 zetels en terug, zoals Pechtolds voorganger Jan Terlouw ooit een boek noemde, kleeft de partij nogal aan. Maar in de peilingen wordt de partij vooralsnog beloond voor de constructieve opstelling. Als die tendens zich doorzet in goede uitslagen, zal dat de positie van Pechtold als onderhandelaar met de coalitie verstevigen.


De olieman

Het is voor de ChristenUnie nog altijd een drama dat het kabinet-Balkenende IV in 2010 voortijdig ten val kwam. Het enige kabinet waaraan de partij ooit deelnam, sneefde door onmin tussen CDA en PvdA. Arie Slob was erbij en doet daar nu zijn voordeel mee. Hij is een geduchte gesprekspartner en laat zich door niemand de kaas van het brood eten. Arie de olieman kan anderen binnenboord houden, maar is ook in staat weg te lopen als het hem niet bevalt. Alles vanuit de overtuiging dat zijn kiezers er baat bij hebben. De CU is doorgaans stabiel bij gemeenteraads- en Europese verkiezingen, dus hier zal de onrust niet toeslaan. Slob zal er veel aan doen om het kabinet en de C3 bij elkaar te houden: voortzetting van de gedoogconstructie is een milde revanche voor de partij, die op deze manier ondanks een geringe omvang van 5 Kamerzetels een maximaal politiek resultaat haalt.


De comeback kid

Het is de minst gewaagde voorspelling voor 2014: PVV-leider Geert Wilders staat aan de vooravond van een electorale comeback. Na de straf die de kiezer hem in 2012 gaf vanwege het weglopen uit het Casthuis (9 zetels verlies), staat hij nu weer stevig in de peilingen. Kijkers van EenVandaag vonden hem zelfs de politicus van het jaar 2013.


Hij stelde zijn achterban teleur met de aankondiging dat hij opnieuw in slechts twee gemeenten meedoet aan de raadsverkiezingen: Almere en Den Haag. Maar als de PVV in Almere de grootste blijft en in Den Haag de grootste wordt (groter dan de PvdA, zoals de peilingen voorspellen), zal dat gelden als een majeure overwinning.


Maar Wilders kijk vooral naar mei. De grootste klapper in haar geschiedenis maakte de PVV in 2009 bij de Europese verkiezingen, toen zij achter het CDA als tweede eindigde met liefst 17 procent van de stemmen. Ook nu lijkt het die kant op te gaan. Bovendien zullen de zetels worden geclusterd in een Europese fractie waaraan inmiddels hard wordt gewerkt. Met een felle anti-Europese stem in het Europees Parlement herovert Wilders via een omweg de invloed in de Tweede Kamer die hij sinds Rutte II kwijt was.


De eenzame fietser

Hoe sterk is de eenzame fietser? Sinds de val van Balkenende IV doolt het CDA door het politieke landschap. De Europese verkiezingen van 2009 waren de laatste verkiezingen die de partij won. Sindsdien is het CDA vooral met zichzelf bezig. De wonden van de samenwerking met de PVV onder Rutte I zijn nog altijd niet geheeld. Aan geen van de akkoorden die onder Rutte II zijn gesloten met de oppositie, heeft de partij meegedaan. Alsof het CDA opnieuw volwassen moet worden, gelijk een peuter in de ik-ben-twee-dus-ik- zeg-nee-fase.


CDA-leider Sybrand van Haersma Buma staat geïsoleerd, maar heeft het relatieve 'geluk' dat het CDA in 2010 een flink aantal raadszetels verloor. Ook de landelijke uitslagen in 2010 en 2012 waren slecht. Misschien is het dal toen bereikt. De grote vraag wordt niet alleen of de partij de weg omhoog vindt, maar ook op welke politieke koers zij uiteindelijk uitkomt. De zijlijn is wellicht tijdelijk aanlokkelijk, maar het pragmatisme van meedoen met de macht kan onmogelijk geheel uit de christen-democratische genen zijn verdwenen.


De uitdager

Voor SP-leider Emile Roemer wordt 2014 het jaar van erop of eronder. Na de dreun bij de landelijke verkiezingen in 2012 (niet de voorspelde sprong voorwaarts, maar louter consolidatie) moet dit het moment worden waarop Roemer en zijn partij toeslaan. De SP deed het vier jaar geleden slecht bij de raadsverkiezingen, en dat biedt een mooie kans op verbetering. De partij doet nu bijna overal mee, ook een voordeel, en kan als vanouds tekeergaan tegen de PvdA die in de coalitie concessies moest doen.


De SP als organisatie ging ook na september 2012 onverstoorbaar verder met hard werken, actievoeren en de lokale wortels verstevigen. Dat was anders voor partijleider Roemer - die stevig aangeslagen in de touwen hing. Maar ook hij lijkt de klap te boven. Hij stroopt de mouwen op. Voor hem geldt: helpers weg, een nieuwe ronde! Kan de SP nu wel de PvdA de oplawaai geven die vorig jaar uitbleef?


De stuurman aan wal

De beminnelijke toeschouwer Bram van Ojik - bedachtzaam en relativerend spreker tussen de haantjes op het Binnenhof -heeft binnen GroenLinks de boel op orde gebracht. Er wordt weer gelachen in de wandelgangen. Maar in het grote politieke spel is hij uiteindelijk aan de kant blijven staan. Lange tijd mikten de opeenvolgende partijleiders Rosenmöller, Halsema en Sap op bestuursverantwoordelijkheid. Maar toen de partij daadwerkelijk Rutte I te hulp schoot met het Kunduz-akkoord, kwam het gestaalde kader in het land in opstand.


Van Ojik gooide daarom in 2013 het roer om. Hij deed langer mee dan het CDA in de onderhandelingen met het kabinet over een begrotingsakkoord, maar koos na rijp beraad voor het profiel van zijn partij en bleef aan de kant staan. De komende verkiezingen moeten uitwijzen of die strategie aanslaat bij de achterban. En waarschijnlijk weten we in juni ook of Van Ojik een tussenpaus zal zijn of misschien toch een blijver met onverwachte electorale potentie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden