Winnie Mandela streed bikkelhard voor haar eigen idealen

De anti-apartheidsactiviste en ex-vrouw van Nelson Mandela stierf maandag na een langdurig ziektebed op 81-jarige leeftijd.

Beeld AFP

Ze lopen hand in hand, allebei met een vuist in de lucht, als symbool van vastberadenheid en victorie. Het is 11 februari 1990 en Nelson Mandela wandelt na 27 jaar opsluiting de vrijheid tegemoet vanuit de Victor Verster-gevangenis nabij Kaapstad, met aan zijn zijde echtgenote Winnie.

Dit iconische beeld beklijft van Winnie Mandela, de anti-apartheidsactiviste die gisteren op 81-jarige leeftijd is overleden na een ziekbed in Johannesburg. Winnie Mandela volhardde in het verzet tegen Zuid-Afrika’s apartheidsbewind terwijl haar man vastzat en zij zelf werd getreiterd, belasterd en geïsoleerd. En passant voedde ze hun twee dochters op. Winnie bleef Nelson Mandela’s gevangenschap onder de publieke aandacht brengen en kreeg bij de historische vrijlating op 11 februari 1990 haar plek in de schijnwerpers. Winnie Mandela gold toen voor veel (zwarte) Zuid-Afrikanen reeds als ‘De Moeder der Natie’.

In vooral de buitenlandse beeldvorming raakte de naam Winnie Mandela ook verbonden met beduidend minder aantrekkelijke gebeurtenissen. Ze praatte eind jaren tachtig de zogeheten ‘halsbandmoorden’ goed, de praktijk waarbij (vermeende) collaborateurs van het apartheidsbewind brandende autobanden om hun nek kregen. En in 1988 was er de moord op de 14-jarige jongen Stompie Seipei, gepleegd door leden van Winnie Mandela’s knokploeg Mandela United Voetbalclub. In die tijd raakte er een tweede bijnaam voor Winnie Mandela in zwang: in de ogen van sommigen werd de ‘mother of the nation’ de ‘mugger of the nation’ (‘overvaller van de natie’).

In 1998 betichtte de Waarheids- en Verzoeningscommissie, onder leiding van aartsbisschop Desmond Tutu, Winnie Mandela van ‘ernstige mensenrechtenschendingen’. Twee jaar daarvoor waren Winnie en Nelson Mandela al van elkaar gescheiden. Hij zou uitgroeien tot de Nobelprijswinnaar van mythische proporties; zij kreeg een beetje het aanzien van een gevallen vrouw.

Haar overlijden - na maanden van ziekenhuisopnames voor onder meer nierproblemen - geeft allicht aanzet tot hernieuwde discussie over haar rol in de bevrijding van Zuid-Afrika, en over haar plek in de collectieve herinnering. De Franse producente Pascale Lamche bracht vorig jaar al de documentaire ‘Winnie’ uit, bedoeld om Winnie Mandela uit de schaduw te halen van Nelson Mandela (die in 2013 overleed). ‘Het doel van mijn film is een herwaardering van Winnie als kritisch denker en als politieke speler met haar eigen bestaansrecht’, zei producente Lamche tegen de Volkskrant, ‘ik wil het verhaal bijstellen dat zich in de afgelopen twintig jaar zich in het collectieve geheugen heeft genesteld; mensen die Winnie beschouwen als een kindermoordenaar en een gangster.’

Winnie Mandela’s betrokkenheid bij een reeks schandalen laat onverlet dat de documentaire over haar leven een positief onthaal kreeg van een deel van de kijkers in Zuid-Afrika. Sommige zwarte Zuid-Afrikanen die zijn geboren na het einde van de apartheid in 1994 vragen zich - terecht of niet - af of Nelson Mandela destijds niet te veel concessies heeft gedaan aan het witte bewind in ruil voor de invoering van de democratie. Een zwarte studente van de universiteit van Pretoria noemde in 2016 tegenover deze verslaggever Nelson Mandela een ‘verrader’, wegens Mandela’s veronderstelde verantwoordelijkheid voor het laten voortbestaan van witte dominantie in de Zuid-Afrikaanse economie en op de universiteiten. In zo’n context lijkt er ruimte te bestaan voor een herwaardering van Winnie Mandela onder een deel van de Zuid-Afrikaanse bevolking. Ze bleef immers vasthouden aan haar uitgesproken opvattingen over welvaartsverdeling.

In 2010 stelde Winnie Mandela zelfs dat Nelson Mandela het volk in de steek had gelaten. ‘Hij ging akkoord met een slechte deal voor de zwarten’, zei ze over Zuid-Afrika’s politieke transitie van begin jaren negentig. Sommige historici brengen hier tegenin dat Nelson Mandela en zijn partij het ANC nou eenmaal wel moesten onderhandelen met het witte bewind. Winnie Mandela had echter weinig op met dit argument: in haar laatste jaren verkeerde ze op goede voet met Julius Malema, de leider van de radicale politieke partij Economic Freedom Fighters en een voorstander van landonteigeningen.

Winnie Mandela werd geboren op 26 september 1936 in de Oostkaap, als Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela. Ze was het vierde van acht kinderen. Haar ouders waren beide leerkracht. Na haar vertrek naar Johannesburg voor een studie ontmoette ze in 1957 bij een bushalte in de township Soweto een advocaat met de naam Nelson Mandela. Ze trouwden, kregen twee kinderen en moesten in 1963 los van elkaar verder omdat Nelson Mandela de gevangenis in ging voor zijn verzet tegen Zuid-Afrika’s systeem van rassenscheiding.

Winnie Mandela hield in de jaren daarna in haar eentje stand, ondanks lastercampagnes tegen haar en ondanks anderhalf jaar opsluiting en een tijdelijke verbanning naar het gehucht Brandfort. In 1990 werden zij en Nelson Mandela herenigd maar vanaf 1992 gingen ze gescheiden van elkaar leven en in 1996 scheidden ze ook formeel. Winnie Mandela zou later betogen dat ze welbewust in diskrediet was gebracht omdat ze met haar compromisloze houding niet zou passen in het verhaal van Nelson Mandela als de grote verzoener.

Eigenlijk, zei ze naderhand eens, was het huwelijk maar een klucht geweest. Haar werkelijke geliefde, stelde ze, was de strijd tegen de apartheid. ‘Ik was getrouwd met het ANC’, placht ze te zeggen, ‘het was het beste huwelijk dat ik ooit heb gehad.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden