Windvaan Jiang Zemin blijkt toch hervormer

President Jiang Zemin werd aanvankelijk afgeschreven als een politieke windvaan. Maar hij heeft zijn vele critici versteld doen staan. Hij overleefde zonder veel moeite de eerste zeven maanden zonder zijn mentor, de in februari overleden Deng Xiaoping, en heeft zich zelfs ontpopt als een hervormer....

DRIE HORDES moest Jiang Zemin, China's nieuwe sterke man, dit jaar nemen. De eerste was het overlijden van Deng, de patriarch die hem voor het grote werk had uitverkoren en op wiens gezag hij de eerste acht jaar van zijn presidentschap kon terugvallen. Nu moest Jiang het immense land op eigen kracht door de rouwperiode heen loodsen.

Zijn politieke talenten werden nog eens extra getest rond de overdracht van Hongkong op 1 juli. Voor het oog van de wereld beloofde hij de autonome status te eerbiedigen en zijn zelfdiscipline is zo groot dat zelfs de democratische oppositie in de voormalige Britse kolonie tevreden is.

Nu hem dit is gelukt, moet hij over de derde horde heen: vandaag begint het vijftiende partijcongres. Dit wordt de meest kritieke fase in zijn loopbaan. Jiang heeft zich omringd met trouwe vazallen, die hij heeft overgehouden uit de tijd dat hij nog burgemeester was van Shanghai.

De afgelopen maanden is hij druk in de weer geweest eigen mensen op sleutelposities te stationeren. Daarbij moet Jiang besloten hebben dat het voor iedereen, ook voor hemzelf het beste is voort te gaan op de door Deng ingeslagen weg.

Jiang heeft zich laten kennen als een vooruitziende hervormer, terwijl hij voor de dood van Deng bekend stond als iemand die het liefst voorzichtigjes het midden hield tussen de oude links-conservatieve garde en de liberalen. In verschillende toespraken heeft hij het begin van de jaren negentig in herinnering gebracht, toen China onder aanvoering van Deng zich transformeerde in de richting van een markteconomie. Het was ook de periode van zijn eigen opkomst en hiermee leidde hij de aandacht af van het drama van '89, toen een bloedbad werd aangericht onder democratische demonstranten op en om het Tienanmenplein.

Hij lijkt er de afgelopen maanden ook in geslaagd te zijn linkse rivalen in het leger en de regering buiten spel te zetten. Het jargon in zijn toespraken roept herinneringen op aan de in ongenade gevallen ex-leiders, Hu Yaobang en Zhao Ziyang, die van bourgeois-neigingen werden beschuldigd.

Zijn plannen om de verliesgevende staatsbedrijven in zekere mate te privatiseren, is vloeken in de kerk voor de oude ideologische scherpslijpers. Jiang onderkende dat zij een gevaar zouden kunnen vormen en liet in de media een grote campagne tegen hen voeren. Een van zijn adviseurs, Liu Ji, pleitte onlangs voor meer directe politieke participatie. Op termijn is het zelfs beter dat China's hoogste leiders direct worden gekozen, schreef hij.

Dat alles betekent niet dat Jiangs gezag in de partij al zo groot is dat hij ruzies over de verdeling van de hoogste posten de kop kan indrukken. Jiangs aanzien is lang niet zo groot als dat van zijn twee voorgangers: Mao Zedong en Deng Xiaoping. Hij heeft met zijn hervormingsgezinde aanpak, Qiao Shi, de vooruitstrevende parlementsvoorzitter en nummer drie in de hiërarchie, de wind uit de zeilen kunnen nemen. Maar de conservatieve premier Li Peng, de impopulaire nummer twee, heeft vooralsnog weten te voorkomen dat hij wordt weggepromoveerd.

De komende week zal blijken of Jiang zijn tegenstanders kan uitschakelen. Als hij een belangrijke ideologische overwinning boekt, kan hij echt gaan werken aan zijn plaats in de geschiedenis. Die kan hij verdienen met verdere modernisering van China's economische model en - wie weet - een begin van politieke liberalisering.

Toine Berbers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden