postuum

Wim Quist (1930-2022) was de architect met het hart van een beeldend kunstenaar

De voormalige Rijksbouwmeester wist ingewikkelde ruimtelijke vraagstukken te vertalen naar schijnbaar eenvoudige ontwerpen.

Kirsten Hannema
Wim Quist bij het door hem ontworpen kantoorgebouw Willemswerf in Rotterdam.  Beeld Joop Reijngoud
Wim Quist bij het door hem ontworpen kantoorgebouw Willemswerf in Rotterdam.Beeld Joop Reijngoud

‘De sfinx van de Nederlandse architectuur’, zo werd architect Wim Quist door vakgenoten genoemd vanwege zijn afstandelijke architectuur en introverte karakter. Meestal was hij stil, maar áls hij iets zei was het raak. Zoals in de toespraak bij zijn afscheid als huisarchitect van het Rijksmuseum in 1996, over de dialoog tussen architect en opdrachtgever. Hij eindigde met ‘een enkel woord dat zeer veel betekent en waarmee wij behoedzaam en terughoudend moeten omgaan. (...) Het heeft niets met talent te maken, je hoeft er niet intelligent voor te zijn. Maar het geeft wel glans aan onze architectonische inspanningen. Dat is het woord liefde.’

Voormalig Rijksbouwmeester Wim Quist is op 9 juli overleden op 91-jarige leeftijd. Hij ontwierp beeldbepalende gebouwen als de Rotterdamse Schouwburg, het kantoorgebouw van de Suikerunie in Breda en Museum Beelden aan Zee in Scheveningen. Ingewikkelde ruimtelijke vraagstukken wist hij te vertalen naar schijnbaar eenvoudige ontwerpen, die zich kenmerken door een enkele hoofdvorm – kubus, schijf, driehoek – en pure materialen.

Quist begon zijn loopbaan op 29-jarige leeftijd als gemeentearchitect in Rotterdam. Hij realiseerde er drie grote drinkwatercomplexen: de Berenplaat in Oud-Beijerland (1965), de Petrusplaat in de Biesbosch (1974) en Rotterdam Kralingen (1977). Dat laatste complex is bekend door de – baanbrekende - druppelvormige waterreservoirs die je vanaf de A16 bij de Brienenoordbrug ziet. Op basis van dit werk – ‘de grond van mijn leven als architect’, aldus Quist, werd hij gevraagd om het Kröller-Müller Museum in Otterlo uit te breiden, en uitgenodigd als hoogleraar aan de TU Eindhoven en vervolgens als rijksbouwmeester.

‘Een ontzettend fijne baas om voor te werken’, zo blikt architect Gert Grosfeld terug op de periode 1982-1987, toen hij op Quists bureau in Rotterdam werkte. ‘Hij dacht aan verjaardagen, betaalde goed, keerde bonussen uit; heel anders dan op andere architectenbureaus. Maar hij was ook veeleisend. Als de glazenwasser klaar was en hij zag nog een druppeltje, dan wees hij daarop. Hij legde de lat voor iedereen hoog, opdat je beter presteerde. Bij mij werkte dat.’

De Watertoren in Eindhoven Beeld Kim Zwarts
De Watertoren in EindhovenBeeld Kim Zwarts

Goede architectuur begint met goed opdrachtgeverschap, begreep Quist. Voordat hij begon met tekenen, sprak hij intensief met zijn opdrachtgever om de opgave te doorgronden. Het ontwerpen benaderde hij allereerst rationeel, zoekend naar de juiste proporties; die moesten kloppen tot op de millimeter. Vervolgens wachtte hij op wat hij de ‘klap op de bel’ noemde. ‘Vaak was die klap een betekenisvolle aantasting van een gedroomde perfectie, waarmee hij de kijker wakker wilde schudden’, vertelt Grosfeld. Zo bracht hij in het kantoorgebouw Willemswerf – een zuiver vierkante schijf – een diagonaal aan die maakt dat je het gebouw als een abstracte sculptuur ervaart. In zijn verbouwingsontwerp voor de Philipsvleugel van het Rijksmuseum introduceerde hij een diagonale as om de bestaande expositiezalen beter met elkaar te verbinden.

Als het idee eenmaal daar was, moest elk onderdeel zich daarnaar voegen, tot en met de stopcontacten. ‘Het gebouw heeft altijd gelijk’, was een gevleugelde uitspraak. ‘Hij kende gebouwen een bewustzijn toe’, vertelt Grosfeld. ‘Dan vroeg hij: waar zou het gebouw de deur willen hebben? Een deur die in een gemetselde muur moest komen, wilde hij bekleden met baksteen. Daarin was hij niet rationeel. Hij haalde dan een Duits gezegde aan: Es geht nicht um Wahrheit aber um Klarheit.’

Wim Quist in 2021. Beeld Erik Smits
Wim Quist in 2021.Beeld Erik Smits

‘Een architect met het hart van een beeldend kunstenaar. Of een beeldend kunstenaar met het hart van een architect’, zo portretteerde Van der Linden hem in een interview uit 1985. Quist was ook een groot kunstliefhebber, die in de pauze vanaf zijn bureau aan de Westersingel regelmatig naar Museum Boijmans Van Beuningen liep, om daar een uur voor een schilderij te zitten en de kwaliteit van het werk te doorgronden. Zelf verzamelde hij ook kunst, en hij werkte regelmatig samen met kunstenaars, zoals beeldhouwer André Volten die de enorme sculptuur op het terrein van het waterleidingbedrijf in Rotterdam Kralingen maakte. Als rijksbouwmeester richtte hij een afdeling op voor de integratie van beeldende kunst in architectuur. Op latere leeftijd begon hij zelf met schilderen.

Architect/kunstenaar Quist was een perfectionist, die tot het gaatje ging. Voor de ruimtelijke context was hij wat minder gevoelig; die creëerde hij het liefst zelf. Zoals bij het Waterleidingbedrijf dat hij bij Rotterdam Kralingen in de polder bouwde, of het betonnen dienstgebouw midden op de Oosterscheldedam. Bij de verbouwingen van en het onderhoud aan zijn creaties bleef hij zijn leven lang betrokken. Zo adviseerde hij vorig jaar nog het jonge architectenbureau EVA bij de transformatie van het Suikerunie-kantoor.

Wim Quist kwam vorig jaar in het nieuws toen hij een auteursrechtszaak aanspande tegen Evides waterleidingbedrijf, dat – naar ontwerp van V8 Architects – een kantoorgebouw tegen het bestaande dienstengebouw op het complex in Kralingen wilde bouwen. De rechter gaf hem gelijk en legde een bouwstop op, waarna Evides met hem moest overleggen. Twee maanden geleden werd alsnog overeenstemming bereikt, waarbij een van de eigen suggesties van Quist als leidraad zal dienen voor de uitbreiding.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden