Weblog

Wim Bossema kiest Werewere Liking: Als jaspis en koraal

Het boek dat mij misschien ooit het meest verraste was 'Als jaspis en koraal' van Werewere Liking (1954). Uit dat boek kwam het citaat dat ik eerder anoniem op het Afrikablog plaatste. Het was lang niet het eerste Afrikaanse boek dat ik las, maar de stijl en de passie waren zo verschrikkelijk anders. Hieronder staat zo ongeveer wat ik vertelde in het Bijlmer Parktheater op de eerste bijeenkomst van De beste boeken van Afrika.

Werewere Liking in de gallerie van Village Ki-Yi. Foto Getty

Het was wel even schrikken toen ik dit boek onlangs teruglas. Wat gaat Liking hier tekeer en hoe zet ze mannen neer als seksuele stumpers. En zo recht voor zijn raap, ik geneer me zelfs als lezer. Ik zou niet zomaar alles durven voorlezen hier.

Wat is een typische man volgens Liking: eerst stijf daarna alleen maar slap.

De eerste keer dat ik het las, was ruim 25 jaar geleden en ik herinner me hoe overdonderd ik was door de heftige toon, de bijten de spot en die schijnbaar vormeloze stroom woorden, liederen, dialogen en persoonlijke mijmeringen. Nu ik het weer lees en het wil aanprijzen moet ik eerlijk zeggen: geen makkelijke kost. Je moet je in een tekst kunnen onderdompelen en laten meevoeren anders wordt het niets.

Ik heb haar in die tijd ook geïnterviewd. Ik was erg onder de indruk: nooit eerder iemand met zoveel talenten ontmoet. Ze is schilderes, theatermaakster, zangeres, dansers, musicus. Ze komt uit Kameroen, maar heeft in Ivoorkust, in de stad Abidjan, een kunstenaarscommune gesticht begin jaren tachtig. Village Ki-Yi.

Ik ben daar een keer geweest - zij was er zelf niet, wel haar zus die eigenlijk alles regelt. Bijzondere plek met ateliers, een theaterzaal, oefenruimtes voor dansers en muzikanten; overal lopen kunstenaars uit diverse hoeken van Afrika rond, en er is ook nog een schooltje voor de straatkinderen die in de commune worden opgevangen.

Likings filosofie: eigen identiteit is niet van vroeger, maar komt door vermenging en verandering met een plek voor de traditie. Zoals in haar muziektheaterspektakel, de titel zegt alles: 'Een Toeareg trouwt met een Pygmee'.

Die panafrikaanse sfeer hangt ook in 'Als jaspis en koraal, dagboek van een mannenhaatster'. (In het Frans verscheen het in 1983, in het Nederlands in 1991.) Van de ene kant is het een traditionele Afrikaanse vertelling, met liederen en al, van de andere past het ook tussen de experimentele Franse literatuur, waarin het spelen met tekst voorop staat. Dat was voor mij erg verrassend, want de Afrikaanse romans geschreven in het Engels die ik eerder had gelezen waren juist heel verhalend. Ik was dus door de stijl geschokt en vond het ook mooi.

Liking vertelt geen anekdotes, ze laat haar hoofdpersoon een tirade houden tegen de intellectuele mannen die maar doorkletsen over 'wat is Afrikaanse kunst' of 'is moderniteit iets voor ons', terwijl de vrouwen in stilte al het werk doen. Die vrouwelijk kracht die zal leiden tot een 'nieuwe mens die zal zijn als jaspis en koraal, als adem en vuur'. Schitterend als heilzame edelstenen en inspirerend als oplaaiende vlammen.

Een echte roman is het niet. De ik-persoon komt niet verder dan pagina 9 van haar dagboek. Ondertussen valt ze zichzelf steeds in de rede, vraagt zich af waar ze mee bezig is en bekritiseert haar twee mannelijke personages Ngozi en Babou.

Voor wie meer houdt van verhalende romans is er een ander boek van Werewere Liking: Afgesneden herinnering, het sterk autobiografische boek uit 2004. Ik schreef bij het uitkomen van de vertaling een recensie. Daarin brengt ze de geestenwereld van het Bassa-volk van haar jeugd tot leven.

Boekomslag. Foto nb
Muziektheaterstuk op cd. Foto wb