Willen we minder of meer vluchtelingen?

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. De kop boven het bericht had ook kunnen luiden: 'Bijna helft Nederlanders accepteert meer vluchtelingen.'

Silhouetten van een vrouw met een kind, lopend langs een spoorlijn nadat ze Macedonië zijn binnen gekomen. Beeld ap

Een lezer ervoer de kop bij de enquête naar denkbeelden van Nederlanders over vluchtelingen als een 'stomp in de maag'. 'Minder... minder, minder...', stond er zaterdag 15 augustus) in vette oranje letters over een achtergrondartikel van drie pagina's. 'Het is spijtig dat een kwaliteitskrant denkt deze aanhef nodig te hebben om de problematiek van vluchtelingen onder de aandacht te brengen.'

Meer lezers vonden het stompzinnig dat de krant zich verloor in PVV-retoriek. Alsof er een simpele oplossing bestaat voor 'dit bijna onoplosbare probleem', mailde er een. 'Wat doen we als we ze niet willen, teruggooien in zee?' Anderzijds waren er lezers die zich achter de uitkomst van de enquête schaarden - 45 procent van de Nederlanders vindt dat er 'minder vluchtelingen' moeten binnenkomen - maar niet met Wilders geassocieerd wilden worden.

Als een kop zulke emoties oproept - terwijl het de bedoeling is mensen over een gecompliceerd onderwerp te laten lezen waarvoor een onderzoeksbureau is ingeschakeld - is die simpelweg niet geslaagd. Wanneer vooraf de vraag was opgeworpen of de PVV-connotatie het zicht op de inhoud zou vertroebelen, was de kop ongetwijfeld niet geplaatst.

De betrokken redacteuren vonden de kop passend, omdat deze aansloot bij het bericht op pagina twee: Geen draagvlak voor 'meer vluchtelingen'. Daarin werd gesteld dat 'de afwerende houding jegens vreemdelingen, die lange tijd vooral met de PVV werd geassocieerd, ook tot kiezers van VVD en CDA is doorgedrongen.' Een belangrijke bevinding, zegt een van de auteurs, 'waarbij je niet zegt dat die 45 procent eigenlijk PVV'ers zijn, maar wel dat het PVV-denken veel breder ingang vindt.'

Bovendien is er na het eerste 'minder...' een belangrijke nuance aangebracht in de kop, benadrukt hij. Daar staat: Behalve als het 'echte' vluchtelingen zijn. Zij het in veel kleinere zwarte letters; even klein als de drie puntjes achter 'minder'. Hoewel de toevoeging volgens de journalist aantoont dat 'we de boodschap zo eerlijk mogelijk hebben willen vertellen', geeft het volgens sommige lezers aan dat het werkelijke nieuws is weggestopt.

Want na de eerste nieuwsalinea ('nauwelijks draagvlak om meer vluchtelingen toe te laten'), staat er in de tweede alinea: 'Maar voor oorlogsvluchtelingen bestaat coulance, want slechts een kwart van de ondervraagden vindt dat er van hen minder zouden moeten komen, terwijl 42 procent een hoger aantal acceptabel vindt'. Verbazing sloeg om in verontwaardiging, mailde een lezer. Opeens zag 'het plaatje er dus heel anders uit'. De kop had zelfs kunnen luiden: Bijna helft Nederlanders accepteert meer vluchtelingen. 'Hoezo geen draagvlak?'

De aversie, zo blijkt uit het onderzoek, richt zich vooral tegen 'economische vluchtelingen', van wie 75 procent er minder wil. Er is één probleem, aldus een aantal briefschrijvers: de 'economische vluchteling' bestaat niet. 'Iemand kan wel om economische redenen naar een ander land vertrekken, maar dat maakt hem geen vluchteling', schreef een jonge journalist (tevens Volkskrant-medewerker) in een kritisch stuk op O&D van woensdag 19 augustus.

Volgens de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR bestaat er maar een soort vluchteling: 'een persoon die uit gegronde vrees voor vervolging wegens ras, godsdienst, nationaliteit, behorend tot een bepaalde sociale groep of politieke overtuiging' uit zijn thuisland is vertrokken en niet de bescherming van dat land geniet. Wereldwijd gaat het om 58 miljoen vluchtelingen. Mensen die uit economische motieven een beter bestaan zoeken, worden doorgaans arbeidsmigranten genoemd.

Als die 45 procent minder vluchtelingen niet terugslaat op de VN-definitie van vluchtelingen, wat betekent die dan wel? Het antwoord daarop stond pas woensdag in de krant bij het kritische stuk op O&D. In een reactie legt Peter Kanne van I&O Research uit dat de enquête 'heel bewust' niet is begonnen met een definitie van vluchteling. De vraag naar meer/minder vluchtelingen werd gesteld in verschillende fases: eerst werd gevraagd naar 'vluchtelingen' (sec), daarna werd onderscheid aangebracht tussen oorlogs- en economische vluchtelingen en informatie verstrekt over aantallen.

'Mensen gaven in eerste instantie dus antwoord op basis van hun eigen beeld van vluchtelingen', aldus Kanne. 'Als we direct een definitie hadden gegeven, zouden we respondenten een bepaalde kant op sturen.' Die 45 procent minder vluchtelingen sloeg dus terug op de eigen perceptie van vluchtelingen, en die komt kennelijk meer in de buurt van een 'economische' vluchteling dan van een 'echte'.

Deze cruciale notie had in het nieuwsbericht moeten staan. De redactie nam de begripsverwarring over vluchtelingen over door geen kanttekening te plaatsen. I&O Research was wat dat betreft duidelijker in zijn bericht op de site door aan de uitkomst van 45 procent minder vluchtelingen toe te voegen: 'Dit blijkt als de vraag 'Moeten er in Nederland wat u betreft meer, even veel of minder vluchtelingen worden toegelaten?' zonder informatie wordt voorgelegd.' Nog preciezer was geweest: als de vraag zonder de gangbare definitie van vluchtelingen of informatie over vluchtelingenaantallen wordt voorgelegd.

Naarmate de respondenten meer informatie kregen over de aard en omvang, nam het draagvlak voor opvang van 'echte' vluchtelingen toe. Dan komen heel andere percentages in beeld en dringt een andere conclusie zich op: 'Oorlogsvluchtelingen welkom, economische vluchtelingen niet.' Dit was volgens de auteur van het Commentaar (ook in de krant van 15 augustus) de belangrijkste uitkomst van de enquête. Hij noemde de 45 procent niet eens.

Het Commentaar riep de politiek op het publiek een realistische voorstelling te geven over vluchtelingenstromen en arbeidsmigratie. De krant heeft die taak evengoed en draagt daar niet aan bij door nieuwe, verwarrende begrippen als 'economische vluchtelingen' te introduceren, wanneer er duidelijke, bestaande alternatieven zijn zoals arbeidsmigranten.

De definiëring is bij dit onderwerp sowieso een warboel. Vluchtelingen, migranten, asielzoekers, illegalen - van alles wordt door elkaar gebruikt. De redactie zou er goed aan doen deze begrippen te definiëren in het Stijlboek. Noemt de krant een vluchteling in Nederland pas een vluchteling als die een asielvergunning heeft gekregen en volgens de IND dus 'terecht' voor vervolging in zijn land is gevlucht? Of hanteert de krant aan de hand van het Vluchtelingenverdrag een bredere definitie van de term vluchteling? En wanneer spreekt zij neutraal over migranten? De lijn moet voor de lezer helder zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.