Willem Kloos, voorman der tachtigers

Een bewonderenswaardige biografie over Willem Kloos, waarin de poëzie een ondergeschikte rol speelt maar de geëxalteerde mannenvriendschappen des te meer aandacht krijgen.

Bart Slijper: In dit gevreesd gemis - Het leven van Willem Kloos

Prometheus; 326 pagina's; € 24,95.


Een lachebekje was hij niet, Willem Kloos. Als hij in het café was, zakte de stemming naar een nulpunt. Vakanties met hem erbij raakten bedorven. Willem de Zwijger werd hij genoemd, want bokkig en demonstratief zwijgen, dat kon hij goed. En drinken, nachtenlang drinken. Een verbitterde man, voor zijn veertigste al opgebrand aan een smeulende woede jegens zijn verraders.


Dit is het beeld dat zijn biograaf Bart Slijper schetst van de dichter Willem Kloos (1859-1938), en ik geloof hem graag. Slijper zit de schrijver zo dicht op de huid, dat het lijkt of hij erbij was. We zitten midden in een dramatische, scherp gesneden reportage, spelend in Amsterdam, tussen 1880 en 1896. Middelpunt vormt een groepje twintigers dat weet dat zij, dichtertjes, bijna schooljongens nog, een literaire revolutie zullen ontketenen. Zo golfde toch nog even de Romantiek door het ingedutte Nederland, zij het vijftig jaar te laat.


Van die bevlogen jongens - later de Tachtigers genoemd - was hij, somberman Kloos, de onbetwiste voorman. Hij was het die onvergetelijke regels schreef als 'Ik ben een God in 't diepst van mijn gedachten' en 'Ik ween om bloemen in de knop gebroken'. Hij muntte de later tot vervelens toe geciteerde typering van kunst als de 'allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie'. Hij leidde tot zijn dood hun tijdschrift De Nieuwe Gids.


Heel lang staat Slijper niet stil bij de poëzie van Kloos, de kwaliteit ervan en de fonkelnieuwe literatuuropvatting. Hij deed dat evenmin bij de poëzie van J.C.Bloem in zijn vorige, uitstekende biografie over die dichter (ook al geen vrolijkerd, en eveneens een groot innemer). Ik vind dat jammer, maar het is een bewuste keuze.


Het gaat Slijper alleen om het leven van de dichter, vooral om dat deel dat hem tot dichter maakte. Bij Kloos zijn dat de jaren 1880-1896, vanaf het begin van zijn vriendschap met Jacques Perk tot en met zijn psychische ineenstorting in 1893-1896, het gevolg van de breuk met zijn vriend Albert Verwey.


Kloos' jeugd - ongelukkig, boze stiefmoeder - en zijn leven in de 20ste eeuw - saai, zelfgenoegzaam - jast Slijper er razendsnel doorheen. In 1900 trouwt Kloos met Jeanne Reyneke van Stuwe en wordt hij een burgerman. Voorbij zijn de wanhoop en de waanzin, maar ook de hartstocht. Voorbij is eigenlijk de hele Kloos. Hij blijft gedichten en kritieken schrijven, maar haalt nooit meer het oude niveau. Hij eindigt als een literaire bobo die zich graag laat huldigen.


Kloos' leven is het verhaal van twee tragische liefdes, de motoren voor zijn dichterschap. Dat Slijper daarop inzoomt, is een gelukkige keuze: zijn boek heeft tweemaal een meeslepende 'plot'. Beide keren liep het slecht af, maar de literatuur voer er wel bij.


De eerste liefde heette Jacques Perk, het jonggestorven en onbesmette idool van de Tachtigers. Slijper beschreef het verhaal al in een afzonderlijk verschenen boekje, Onder de blauwe oneindigheid. In 1880 ontmoetten ze elkaar, allebei 21. Ze waren tegengesteld maar zielsverwant, de charmante, blauwogige dandy Jacques Perk (1859-1881) en de mottige student Kloos. Perk schenkt Kloos een blonde lok van zichzelf. Ze brengen de hele zomer samen door, op één kamer. Ze schrijven gedichten voor elkaar. Wanneer Perk dicht over 'het zoet verlangen naar de zoetste zonde' betrekt Kloos dat moeiteloos op zichzelf. 'O, Jacques!' schrijft hij verrukt.


Maar na een tijdje wordt die bezitterigheid Perk te veel; hij mag niet eens even alleen naar de bibliotheek. Hij wil lucht. Maar: 'Hij heeft niemand dan mij', schrijft Perk aan een tante, 'en dan kan ik niet zo wreed zijn'. Toch doet hij dat, als hij verliefd wordt op Joanna. Kloos is kapot van verdriet. Maar het lot is nog wreder: Perk wordt ziek en kwijnt op zijn 22ste weg aan tuberculose. Hij weigert Kloos aan zijn sterfbed te ontvangen.


Na Perks dood had Kloos zijn geliefde weer helemaal terug. Hij verzorgde de uitgave van Perks nagelaten gedichten en voegde er een magistrale inleiding aan toe. Hij schreef een beroemd geworden 'In memoriam', waarin hij de oudbakken, huiselijke poëzie van de negentiende-eeuwse dichters bij het grofvuil zette.


Een jaar na Perks dood herhaalt de geschiedenis zich. Nu mag het dichtende 'jonge kuikentje' Albert Verwey zich in Kloos' liefde wentelen. Het is wederzijds. 'Licht mijner ziel!' dicht Verwey. In beider gedichten is sprake van vurige zoenen en vlammende hartstocht. Maar ook Verwey ruilt Kloos in voor een vrouw. En het probleem is: Verwey blijft leven, en Kloos' zal hem een leven lang diep haten.


Ging het tweemaal om een homoseksuele relatie? Daarop is niet één antwoord mogelijk, schrijft Slijper. 'Ja natuurlijk: er was een sterke liefde in deze vriendschap. Maar tegelijk ook nee: homoseksualiteit is een ontoereikende kwalificatie'. Mannenvriendschappen waren indertijd anders, zegt hij, geëxalteerder soms. Toch was er erotiek: 'Ik ben een tijd lang min geweest - 'n heelen tijd van zedelijke degradatie', bekent Verwey aan Frederik van Eeden.


Slijper vertelt het verhaal gedreven, en geeft soms commentaar. 'Ach, Willem dan toch', schrijft hij, nadat hij een haatdragend flutgedicht van Kloos heeft geciteerd. 'Wat zou hij zich tien jaar eerder vrolijk hebben gemaakt als de goede Nicolaas Beets, op zijn oude dag de kluts kwijt, zo aan het rijmelen was geslagen'. Het is een riskante toon, die kan irriteren. Maar Slijper komt er ruimschoots mee weg. Zijn commentaar geeft blijk van grote inleving; de biograaf staat boven zijn materiaal en speelt ermee. Een bewonderenswaardige, beknopte biografie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden