Wilders: veroordeling dreigt, politiek gewin lonkt

Vandaag is de eerste openbare zitting van het 'Minder Marokkanen'-proces tegen Geert Wilders. Een proces waar de PVV-leider garen bij kan spinnen. Maar ook een zaak die hem angst inboezemt.

Geert Wilders in april 2011 tijdens een van de 23 zittingsdagen die het proces tegen hem toen in beslag nam.Beeld ANP

Zelfverzekerdheid. Dat wil Wilders uitstralen in de aanloop naar het proces over zijn uitspraken over minder Marokkanen. Met de voor hem bekende retoriek, liet hij in december 2014 na het verhoor door de Rijksrecherche weten geen enkele spijt te hebben van die uitlatingen. 'Ik neem geen woord terug van wat ik heb gezegd.' En: 'Ik zal me nooit door iemand de mond laten snoeren.'

Maar ondanks die zelfverzekerde toon is de PVV-leider wel degelijk bevreesd voor het aankomende proces en voor een eventuele veroordeling, weten intimi. Fractiegenoten herinneren hoe ongerust Wilders was tijdens het vorige proces tegen hem - nu vijf jaar geleden. Eén van hen: 'Doodsbang was hij voor een eventuele vervolging.'

Ze vertellen anoniem dat Wilders een vertrek naar de Verenigde Staten als serieuze optie ziet na zijn Kamerlidmaatschap. Een carrière à la Ayaan Hirsi Ali, die bij een Amerikaanse denktank ging werken, zou hem aanlokkelijk lijken. Een strafblad is dan een probleem. Maar ook voor fondsenwerving overzee is een veroordeling problematisch: mensen met een strafblad kan de toegang tot de Verenigde Staten worden ontzegd.

Tekst gaat verder onder de video.

Reden om te vrezen

En Wilders heeft reden om te vrezen; ditmaal kan het daadwerkelijk tot een veroordeling komen. Vandaag is de eerste openbare regiezitting, in oktober begint de inhoudelijke behandeling. In vergelijking met de vorige strafzaak zijn er drie cruciale verschillen. Tijdens de eerste strafzaak ging het overwegend over zijn wens om 'de tsunami van islamisering' te stoppen. De rechters oordeelden destijds dat diens uitspraken 'kwetsend en schokkend' waren, maar 'toelaatbaar'. Want, vond de rechtbank in 2011, ze waren gericht tegen een religie en niet tegen een groep mensen.

Nu draait het proces om twee uitspraken uit maart 2014. Op de avond na de gemeenteraadsverkiezingen richtte de PVV-voorman zich direct tot een bevolkingsgroep door zijn toehoorders in een Haags café te vragen of ze meer of minder Marokkanen wilden. Een week eerder had hij op de Haagse markt een vergelijkbare uitspraak gedaan door te zeggen dat hij 'als het even kan wat minder Marokkanen' wilde in de stad. En dus, vindt het Openbaar Ministerie (OM), heeft Wilders ditmaal wél een grens overschreden: hij wordt vervolgd wegens belediging en het aanzetten tot haat en discriminatie van een groep mensen op grond van ras.

Aanzetten tot onverdraagzaamheid

De aanklagers voelen zich in hun oordeel gesterkt door een uitspraak van de Hoge Raad. Het Delano Felter-arrest uit 2014 wordt in justitiekringen gezien als een aanwijzing hoe rechters moeten omgaan met opruiende politici: het strafbaar stellen van kwetsende uitspraken wordt makkelijker. Want, stelde de hoogste rechter, ook uitspraken die 'aanzetten tot onverdraagzaamheid' kunnen strafbaar zijn. De zaak tegen Delano Felter - een politicus van de Republikeinse Moderne Partij - draaide om zijn afkeer van homo's. In 2010 zei de lokale Amsterdamse politicus dat de stad snakt naar 'een mooie heteroseksuele Adam-en-Eva-periode', en dat 'agressieve homofielen' bestreden moeten worden. Hij kreeg een geldboete.

Het derde verschil tussen Wilders-I en Wilders-II is de opstelling van het OM. In 2008 oordeelden de aanklagers aanvankelijk dat de politicus niet vervolgd hoorde te worden. Toen boze burgers via een zogenoemde artikel-12-procedure vervolging afdwongen bij het gerechtshof, werden de twee aanklagers gedwongen het alsnog te doen. Na het proces, dat 23 zittingsdagen in beslag nam, kwam het OM tot de conclusie dat de verdachte vrijgesproken hoorde te worden.

Geert Wilders na zijn vrijspraak op 23 juni 2011 in de rechtbank in Amsterdam.Beeld ANP

Eigen initiatief

Ditmaal vervolgt het OM Wilders op eigen initiatief. 'Deze officieren hebben zelf geoordeeld dat dit een sterke zaak is. Dat is heel anders dan bij het eerste proces. Toen wilde iedereen vrijspraak, alleen de slachtoffers niet', zegt advocaat Göran Sluiter, die meerdere benadeelden bijstaat.

Als Wilders wordt veroordeeld, kan hij een gevangenisstraf krijgen van maximaal één jaar en vier maanden. De kans daarop is gering. Meestal leggen rechters in discriminatiezaken werkstraffen, geldboetes en voorwaardelijke straffen op, zegt Sluiter.


Waarom politiek gewin lonkt voor Wilders

Toeters en bellen

Het was een kort gesprek dat advocaat Wim Anker eind 2009 had met Geert Wilders. De PVV-leider zocht een advocaat voor het proces tegen hem vanwege haatzaaien, groepsbelediging en het aanzetten tot discriminatie en benaderde Anker. Tot een samenwerking kwam het nooit. Wilders kon zich niet vinden in de strategie van de advocaat. Anker destijds tegen de Volkskrant: 'Wilders wilde zo veel mogelijk procedures en zittingsdagen. Maar onze kantoorcultuur is: geen publiciteit zolang de zaak onder de rechter is.'

Toeters en bellen, rekken, niet-ontvankelijk verklaren: ook nu zullen Wilders en zijn advocaat Geert-Jan Knoops er een publiciteitscircus van maken. Het doel: er alles aan doen om te laten geloven dat dit een politiek proces is. Vertraagd Twee jaar geleden deed Wilders zijn uitspraken. Vorig jaar maart was het OM klaar om te beginnen met het proces. Toch is vandaag pas de eerste openbare regiezitting, oftewel een zitting ter voorbereiding van het echte proces. Inhoudelijk zal de zaak pas eind oktober behandeld worden.

Hoe komt dat? De verdediging van Wilders zwijgt erover. Toch is het naar verluidt vooral de verdediging van Wilders die de zaak heeft vertraagd. Tijdens de eerste twee regiezittingen bij de rechter-commissaris, voorjaar 2015, diende Wilders en zijn advocaat geen onderzoekswensen in. Pas afgelopen najaar werden de verzoeken voor het horen van getuigen en meer onderzoek ingediend, nadat de rechter-commissaris op 12 juni had besloten dat dit vóór 1 september diende te gebeuren. De rechtbank wees die wensen grotendeels af, ook na beroep. Toen Wilders en zijn advocaat hierover beklag deden in De Telegraaf werd alsnog een deel toegestaan.

Een woordvoerder van de rechtbank noemt ook nog een andere reden voor het uitstel: 'Zowel Wilders als Knoops zijn drukbezet. Het inplannen van het proces was daardoor complexer.'

Beeld ANP

Goeie timing

Door de vertraging begint het proces nu pal voor het begin van de campagne van de Tweede Kamerverkiezingen in 2017. Dat komt Wilders goed uit, verwacht Joost van Spanje. De universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam doet onderzoek naar electorale gevolgen van vervolging van anti-immigratiepartijen in 21 landen.

In 2009, bij de eerste beslissing om Wilders te vervolgen, heeft Van Spanje met een collega een representatieve steekproef van kiezers laten ondervragen. 'We zagen onder degenen die de beslissing hadden meegekregen twee effecten', zegt hij. 'Een directe toename van PVV-stemmen en een daling van het percentage dat nooit op de PVV zou stemmen.' Omgerekend zorgde het proces voor 1 tot 4 zetels winst en daarnaast voor een vergroting van de electorale visvijver van de PVV.

Kernthema

De winst voor Wilders is dat hij door het proces in alle landelijke media aandacht krijgt voor zijn kernthema: immigratie. Dat leidt ertoe dat kiezers stemmen op basis van wat ze van immigratie vinden, en niet op basis van wat ze vinden van bijvoorbeeld zorg of werkloosheid. En op het gebied van immigratie staan veel kiezers op één lijn met de PVV. Van Spanje: 'Of Wilders opnieuw stemmen wint, zal mede afhangen van hoe vaak en hoe intensief media over het proces berichten. Hoe vaker, des te meer zal de campagne gedomineerd worden door zijn thema's.'

Wel verwacht Van Spanje kleinere effecten dan de vorige keer. De vluchtelingencrisis garandeert nu al aandacht voor hem en zijn thema's. In 2009 was het voor de PVV-leider moeilijker om de media te halen. Ten tweede zal het lastiger worden om extra kiezers te winnen. Velen die zich door zijn boodschap aangesproken voelen, neigen nu al naar een stem op de PVV. Dit proces, denkt Van Spanje, zal Wilders niet zozeer helpen om nieuwe kiezersmarkten aan te boren als wel om de zetels in de peilingen daadwerkelijk te verzilveren.

Beeld ANP
Geert Wilders tijdens het debat over de Europese top.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden