Analyse

Wil president Tunesië orde op zaken stellen of krijgt het land weer een dictator?

Tien jaar na de Arabische Lente zijn alle ogen opnieuw gericht op Tunesië. De fragiele democratie staat op een kruispunt, nu president Kais Saied het parlement uitschakelde. De vraag is: hoeveel ruimte gunt hij zijn tegenstanders in de toekomst?

Een aanhanger van de Tunesische president roept slogans tegen de islamitische Ennahdha-partij tijdens een demonstratie. Beeld NurPhoto via Getty Images
Een aanhanger van de Tunesische president roept slogans tegen de islamitische Ennahdha-partij tijdens een demonstratie.Beeld NurPhoto via Getty Images

De Tunesische president Saied stelde afgelopen zondag het parlement buiten werking, hij ontsloeg premier Hichem Mechichi en legde het land een avondklok en samenscholingsverbod op. Volgens de president zijn dat noodzakelijke en grondwettelijke besluiten om de crisissituatie in het land een halt toe te roepen.

Parlementsvoorzitter Rached Ghannouchi beschuldigde Saied van ‘een coup tegen de revolutie en de grondwet’. Maar veel Tunesiërs zijn juist blij dat president Saied heeft ingegrepen. ‘De bevolking vindt al heel lang dat de overheid er niks van bakt’, zegt Maaike Voorhoeve, universitair docent Midden-Oosten Studies en Arabische Taal en Cultuur aan de Universiteit van Amsterdam.

De machtsgreep van zondag volgde op massaprotesten vanwege het falende coronabeleid en de economische uitzichtloosheid. Demonstranten eisten het vertrek van de regering van premier Mechichi. ‘De regering heeft geen enkele legitimiteit meer’, aldus Voorhoeve.

De ontevredenheid sluimert al jaren. Na de revolutie in 2011 had de bevolking grote verwachtingen van het nieuwe democratische Tunesië. Er kwam weliswaar ruimte voor maatschappelijke organisaties, persvrijheid en vrouwenrechten, maar aan de economische malaise, hoge werkloosheid en corruptie veranderde niets.

Economische hervormingen bleven uit omdat Tunesië al jaren in een politieke impasse verkeert. Het parlement bestaat uit verschillende machtsblokken, die elkaar continu tegenwerken. ‘De islamistische Ennahda partij vormt een groot blok dat echt op zichzelf staat’, legt Voorhoeve uit. Ennahda was de belangrijkste tegenkracht van het autoritaire regime van president Ben Ali, dat in 2011 omver werd geworpen. ‘Daarom zien veel mensen Ennahda als de enige legitieme partij.’

Anti-islamistische kritiek

Maar omdat de Ennahda-partij sinds de revolutie deel uitmaakt van de regering, en een meerderheid heeft in het parlement, geeft een ander deel van de bevolking de partij juist de schuld van alles wat misgaat. ‘Die kritiek is ook sterk anti-islamistisch gemotiveerd’, zegt Voorhoeve.

Recht tegenover Ennahda staat de seculiere partij Nidaa Tounes, die in 2014 nog de verkiezingen won. Veel parlementariërs van deze partij hebben banden met het voormalige regime. ‘Nidaa Tounes is voor een deel een voortzetting van het regime van Ben Ali’, benadrukt Voorhoeve. ‘Zij houden veranderingen tegen wanneer die niet gunstig zijn voor hun eigen portemonnee.’

Kais Saied staat volledig los van deze machtsblokken. De jurist, zonder politieke ervaring, won tot ieders grote verrassing de verkiezingen van 2019. Hij wierp zich op als de buitenstaander die nieuw leven zou blazen in de revolutie. Saied zegt dat hij met de machtsgreep van deze week enkel de ‘veiligheid en onafhankelijkheid’ van het land wil beschermen. ‘Er waren zulke heftige demonstraties tegen de regering, dat Saied wel iets moest doen’, zegt Voorhoeve. ‘Dat hoeft niet meteen een coup te betekenen.’

Aan de andere kant heeft Saied met de machtsgreep zijn belangrijkste politieke opponenten in een klap opzij geschoven. En het is onduidelijk hoeveel ruimte hij zijn tegenstanders in de toekomst zal gunnen. De president heeft weliswaar beloofd een nieuwe regering met een nieuwe premier te gaan vormen, maar het is afwachten hoeveel macht hij zichzelf in dit proces en in de nieuwe regering toekent.

Dictator

De situatie vertoont volgens Voorhoeve veel parallellen met de wijze waarop voormalig dictator Ben Ali in 1989 de macht greep. Toen was sprake van een crisis in buurland Algerije, die Ben Ali aangreep om de grondwet te veranderen en een autoritair regime in te stellen. Ennahda zou dat jaar voor het eerst meedoen aan de verkiezingen, maar in plaats daarvan werd de partij verboden. ‘Veel mensen zagen de crisis toen ook als een goede reden om de islamisten eruit te knikkeren.’

Westerse landen reageren afwachtend en met voorzichtige bewoordingen op de machtsgreep. Ze roepen op de ‘democratische principes en mensenrechten te respecteren’ en ‘de dialoog aan te gaan’. De komende weken moet duidelijk worden of Saied daaraan gehoor zal geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden