Wil de nieuwe leider van de PvdA nu opstaan?

Vandaag wordt de keus van de leden bekend: wie wordt de nieuwe PvdA-leider? Een garantie voor succes is het allerminst, zo'n interne verkiezing, maar een goede leerschool voor de nieuwe leider is het wel.

De kandidaat-fractievoorzitters bij Pauw en WittemanBeeld epa

Voor Diederik Samsom en Ronald Plasterk, de twee voornaamste kandidaat-partijleiders van de Partij van de Arbeid, is het nagelbijten vandaag. Pas een kwartier voor de officiële bekendmaking horen zij de uitslag. Tot die tijd: knagende twijfel. Slechts op één vraag is al een antwoord te geven: was het goed voor de PvdA om de leden de keus te geven?

Het voordeel is evident: een gekozen leider heeft een groter draagvlak en kan tegen een stootje. De grootste brokkenmakers worden er uitgefilterd; de teleurstelling in Job Cohen had kunnen worden voorkomen als tijdens een voorverkiezing was gebleken dat hij moeite had met tv-optredens. Martijn van Dam verspeelde zijn kansen door een mislukt optreden bij De Wereld Draait Door.

Sinds de Fortuynrevolte van 2002 heeft het fenomeen van de voorverkiezingen Nederland definitief bereikt. Bijna alle partijen geven de leden nu inspraak in de keus van de leider - zelfs het CDA wil het de volgende keer zo gaan doen.

Capaciteiten
Beroemd voorbeeld uit de PvdA: hoe Wouter Bos in 2002 won van Jeltje van Nieuwenhoven en Klaas de Vries. 'Bos had zo'n verkiezing eigenlijk niet nodig', zegt hoogleraar bestuurskunde Jouke de Vries, die zich toen meldde als vierde tegenkandidaat. 'Hij had de capaciteiten al. Maar hij won ruim. Dat hielp hem en maakte hem bekender.' Bos stuwde de PvdA daarna in een korte verkiezingscampagne op van 23 naar 42 zetels.

Maar zo'n sprookje wordt het niet altijd. Mark Rutte nam het in 2006 in de VVD op tegen Rita Verdonk. Hij won, ook al hadden de peilingen van Maurice de Hond winst voor Verdonk voorspeld. Rutte verloor zes zetels bij de verkiezingen. Verdonk kreeg meer voorkeursstemmen, waardoor Ruttes leiderschap opnieuw werd betwist. Pas toen Rutte haar uit de partij zette, keerde de rust weer. De les: leiderschapsverkiezingen zijn vooral een succes als de nummer-2 op flinke achterstand staat en zich schikt in de uitslag.

Pechtold
Alexander Pechtold van D66 heeft zijn leiderschap eveneens moeten bevechten, en zwaar ook. Niet vanwege de zes Lutz Jacobi's die meededen - kandidaten die eigenlijk niet serieus werden genomen. Pechtolds voornaamste concurrent was Lousewies van der Laan, die in de peilingen van De Hond een voorsprong had. Zij noemde Pechtold een Pietje Bell, die aan de bel trekt en dan hard wegloopt.

Toch deed die interne campagne hem goed, zegt Pechtold nu, terugblikkend. 'Ik heb er veel van geleerd. Hoe je dat doet, campagne voeren. Ik had allemaal vlaggetjes, maar de tekst die erop stond was op tv niet te lezen. Ik leerde ook meer registers te openen: wanneer je aanvalt, wanneer niet. Om te verzoenen: kom kom collega's, laten we het weer over de inhoud hebben. Om je tegenstanders erbuiten te houden en een eigen profiel te hebben.'

Ook D66 werd er niet meteen beter van. De partij slonk tot drie zetels in de Tweede Kamer. Lousewies van der Laan herhaalde haar fameuze uitspraak na de gemeenteraadsverkiezingen ('Ronduit pet') niet, maar de grafstemming was hetzelfde. Pechtold bleek echter een veel handiger fractieleider dan minister. Inmiddels is hij de onbesproken leider en staat zijn partij in de peilingen op 15 zetels.

Toverslag
Als de PvdA iets kan leren uit het verleden, is het dat partijen niet als bij toverslag populair worden zodra de nieuwe leider is gekozen. Rutte en Pechtold, ze hebben allebei moeten rijpen in de Kamer voordat ze als vanzelfsprekende voorman golden.

Een onbetwiste leider was dan ook niet wat partijvoorzitter Hans Spekman wilde bereiken met de verkiezing. Het ging hem erom 'voorop te gaan in de discussie over de toekomst van Nederland'.
Dat is gelukt. 'En het maakt de partij interessant', denkt Klaas de Vries, die zich in 2002 kandideerde voor het leiderschap. 'Mensen zien: de PvdA heeft geen dictatoriaal systeem. Er is ruimte voor debat. Het is positief dat er wordt nagedacht.'

Stijgende lijn
De peilingen wijzen in de richting van zijn gelijk. Er was een bemoedigende knik te zien de afgelopen weken: van een dalende lijn naar een klimmende. Vier, vijf virtuele zetels kreeg de PvdA erbij. Dat is een duwtje in de rug voor de nieuwe leider.

Maar zouden met debat alléén verkiezingen zijn te winnen? De nieuwe leider moet, na deze vriendschappelijke wedstrijd, eerst maar eens zien overeind te blijven in de eredivisie, tussen de politieke leiders van andere partijen.

Het echte werk voor de nieuwe leider begint pas vanmiddag, waarschuwt Jouke de Vries. 'Van deze debatten zijn ze nog geen betere leider geworden. Het waren geen heftige confrontaties, niet op het scherp van de snede. Dat kon ook niet, want na deze campagne moeten ze weer samen door een deur.' Zijn advies? 'Zo snel mogelijk een verhaal op papier, zodat duidelijk is waarheen we willen.'

Begrotingsregels
Want een duidelijke koers heeft de partij nog niet, en de leiderschapswissel legde dat probleem eerder bloot dan dat het een oplossing heeft aangereikt. De een wil aan de Europese begrotingsregels voldoen, de ander niet. De een vindt dat een gebedsruimte in een school moet kunnen, de ander is er faliekant op tegen.

'Deze verkiezing is een prettige afleiding van het onderliggende probleem: de identiteit', analyseert Pechtold, minzaam vanaf de zijlijn. 'Wat wil de PvdA? De kandidaten lopen uiteen van D66 tot de SP. Van Dam kan bij wijze van spreken zo bij ons, Samsom bij GroenLinks, Jacobi bij de SP. Ze denken nog altijd mijnwerkers met filosoferende hoogleraren te verenigen, maar die bestaan allebei niet meer.'

Toch zullen Samsom of Plasterk, wanneer ze worden uitverkoren, de vier verliezers in zich moeten verenigen om een breed publiek aan te spreken. Pas als dat lukt, zal hij slagen, leert het verleden. De gematigde Pechtold won pas toen hij een vleugje van de geharnaste Lousewies van der Laan kreeg, door felle oppositie te voeren en democratische vernieuwing in te ruilen voor het thema 'hervormingen op de arbeidsmarkt en de woningmarkt'. Rutte schoof op naar Verdonk - een klassiek rechts geluid. Het was het begin van zijn wederopstanding en het bracht hem in het Torentje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden