Wiki de Vikings

Ze is nu parlementariër, maar was de vrouw achter WikiLeaks: Birgitta Jónsdóttir. De film The Fifth Estate gaat over de begintijd van de klokken- luiderssite. Jónsdóttir staat er niet achter. 'Alle scènes over mij zijn onrealistisch.'

Het huisje staat er nog, alsof er niets is gebeurd, aan de Grettisgata in het hart van Reykjavik. Nummer 38. Het is wit en vrijstaand en van golfplaat, een hut bijna - veel huizen in IJsland zijn van golfplaat, pioniershuizen. Voor de ramen twee argeloze porseleinen katten - 'heb je ze gezien?', vraagt Birgitta Jónsdóttir (46). 'Elke keer als ik er langs loop, kijken die katten me aan. Het was gekkenwerk daarbinnen. We hielden de gordijnen dicht. We waren zo bang dat het uitkwam, dat ze ons weg kwamen slepen, we werden er paranoia van.'


In dat huisje, in die stad, werkte Jónsdóttir met een klein internationaal genootschap van gelijkgestemden aan de video die WikiLeaks groot zou maken: Collateral Murder. Beelden uit een Amerikaanse helikopter die in Irak burgers doodschiet, emotieloos, 'O, yeah, look at those dead bastards' - de publicatie ervan in 2010 is wereldnieuws. Ze kregen de film van een klokkenluider. 'We wisten dat het alles op zijn kop zou zetten. Ik deed research naar de familie van een van de doden, dat was heel intens. Emotioneel.'


Birgitta Jónsdóttir was de vrouw achter WikiLeaks. Ze draagt nette kleren, Frans, haar punkverleden schemert alleen nog door in de blauwe kleurspoeling van haar haar. Ze is parlementariër, maar geen gewone. Een poetician, noemt ze zichzelf. Handtekening onder haar e-mails: With rebellious joy, Birgitta Jónsdóttir.


'Ik had nooit de bedoeling om zo betrokken te raken bij WikiLeaks', zegt ze. 'Maar ik werd erin gezogen. Tot in de kern. En ik dacht: wow. Dit is het grootste lek ooit in de geschiedenis.'


Julian Assange was erbij in dat huisje, Daniël Domscheit-Berg, de Nederlander Rop Gonggrijp: hoofdrolspelers in een internationale informatierevolutie. En wat is ervan over? Een film in elk geval, The Fifth Estate, die vandaag in Nederland in première gaat.


Je bent een karakter geworden in een Amerikaanse hollywoodproductie.

'Het is heel onwerkelijk.'


Heb je de film gezien?

'Ik heb gevraagd of ik met mijn kinderen naar een première mocht komen maar krijg geen reactie. Het is zielig. Het is lomp, echt. Ik heb ze geadviseerd over het script. Carice (Van Houten, die Jónsdóttir speelt) is hier geweest om met me te praten. Ze hebben gefilmd op IJsland, ze waren er allemaal. Benedict (Cumberbatch, die Assange speelt) Daniel (Brühl, die Domscheit-Berg speelt), Bill (Condon, de regisseur) en Josh (Singer, de scenarist). We zijn na afloop in de stad gaan dansen; het zijn allemaal leuke mensen, heel connected. Maar me uitnodigen... Ze gebruiken mijn personage en mijn advies en wimpelen me dan af. Geen idee waarom.'


Je was heel kritisch. Misschien daarom.

'De film moest alleen gaan over goed en fout. Hij is gebaseerd op twee heel bevooroordeelde boeken. Ik heb het daar met Josh veel over gehad. Ik ben scène voor scène door het script gegaan en heb ze voor grote fouten behoed. Maar alle scènes over mij zijn onrealistisch.'


Zo werkt fictie.

'Alsjeblieft, als je die film gaat zien: het is niet de waarheid. Ik ben niet dol op Julian, maar hij heeft deze film niet verdiend. Hij is geen crimineel. Hij is... weet je... hij is... just Julian.'


Dat is het aardigste wat ze tijdens drie uur praten over hem zegt. 'WikiLeaks is dood', zegt ze ook. Gestikt in zijn eigen succes en in het ego van Assange, die min of meer is opgesloten in de Ecuadoriaanse ambassade in Londen. 'Heb je de Facebookpagina van WikiLeaks gezien? Niemand heeft er meer iets opgezet sinds september.'


Waarom ging het mis?

'Vanwege Julian! Het was Julian! Niemand anders dan Julian heeft WikiLeaks vermoord. Hij jaagt zijn vrijwilligers weg. Hij compromitteert zijn eigen mensen, met zijn dramatische Juliantaal. Hij wil de hoogste tsaar zijn. Ik probeer hem te eren als een moedig mens, maar als je andere mensen beschadigt, maakt het niet meer uit wat voor goede dingen je hebt gedaan.'


Is de WikiLeaksrevolutie mislukt?

'Er is een informatierevolutie aan de gang. Die begon al vóór WikiLeaks, en die gaat door. Niet meer zo sterk als het was, maar anders. Het onderwerp is van de techpagina's in de kranten is verschoven naar de voorpagina's, klokkenluiders zijn een begrip geworden - dat hebben we mooi bereikt.' De hoop is nu op klokkenluider Edward Snowden gevestigd, die stukje bij beetje onthult hoe de Amerikaanse National Security Administration spioneert tot in de poriën van de wereld. Jónsdóttir heeft geprobeerd hem naar IJsland te halen. Ook hij zit min of meer gevangen, in Rusland; de mensen met wie hij samenwerkt, worden kortgehouden door veiligheidsdiensten. Vliegtuigen blijven aan de grond als er een vermoeden is dat Snowden erin zit. Journalisten van The Guardian vernietigden harddisks met zijn informatie, onder toeziend oog van de Britse geheime dienst.


De veiligheidsdiensten hebben gewonnen.

Fel: 'Nee! Ze falen. Dingen veranderen sneller dan we denken. We moeten deze risico's blijven nemen. Omdat we nooit veranderingen in de maatschappij zullen hebben, als we geen toegang krijgen tot de waarheid. De sleutel tot een moderne democratische wereld is toegang tot informatie en digitale privacy. That gets me up in the morning.'


In Nederland is nauwelijks ophef over de methoden van de NSA.

'Ik was in Nederland bij de dag van de persvrijheid, twee jaar geleden, en daar was ook een minister (Donner, van Binnenlandse Zaken) en die zei: vrijheid van informatie is te duur. En iedereen klapte. What the hell is wrong with you guys? Ik dacht dat die minister een ingehuurde komediant was, zo zag hij eruit, maar het was hem echt. Hij zei: wetten zijn als worst. Je wil de inhoud ervan niet kennen. Ongelooflijk.'


Mensen leveren hun privacy graag in voor veiligheid.

'Mensen begrijpen het niet. Totdat je ze vertelt wat de Amerikaanse overheid met mij heeft gedaan. Ze zijn in mijn huis geweest. Ze hebben alles doorzocht. Mijn brieven, mijn medische gegevens, mijn schoolgegevens, bankrekeningen. Ze kwamen niet door de voordeur, ze kwamen door de internetdeur. Ze weten met wie ik gisteren heb gepraat en met wie mijn vrienden hebben gepraat.'


Dat doen ze om het land veilig te houden.

'Veilig van wat? Zijn straten veilig, zijn auto's veilig? Hoeveel mensen zijn gedood door terrorisme? Het is een krankzinnige redenering. Dit is de retoriek van angst en overheidscontrole. Stel je eens voor dat de nazi's toegang hadden gehad tot al die informatie. De overheid en de grote bedrijven weten van alle groepen in de samenleving precies waar ze te vinden zijn. Alles is gecategoriseerd. Dat is levensgevaarlijk.'


Is dat geen paranoia?

'Nee. Iedereen die Orwells boek 1984 had gekocht bij Amazon, om op hun e-reader te lezen, werd op een ochtend wakker en het boek was weg. Verdwenen. Er was iets met de copyrights of zo. Dat is geen paranoia, dat is werkelijkheid. Onlineboekwinkels hebben controle over wat wij met boeken doen, wat we lezen en wat niet. De tijd waarin we leven, is er één op het kruispunt van big brother en de roman Brave New World.'


Waar komt je drijfveer vandaan om daartegen te vechten?

'Uit mijn leven.'


Ze is geboren in een dorpje aan de westkust. Haar moeder, Bergthóra Arnadóttir, was een bekende troubadour, 'een Pippi Langkous'. Haar vader was kapitein op een viskotter, 'een man met sterke principes' - tot hij op Eerste Kerstdag het huis verliet in een storm en een ijsrivier in liep. Zijn lichaam is nooit geborgen. Ze trouwde een Amerikaanse fotograaf, ging wonen in Amerika, verkocht er stofzuigers langs de deuren van Philadelphia, keerde terug naar IJsland. Daar liep haar man de wildernis is, zijn botten zijn vijf jaar later gevonden.


'Als de dingen dramatisch kunnen zijn, dan zijn ze dramatisch in mijn leven. Daardoor ervaar ik angst anders dan andere mensen. Ik ben alleen bang van echte dingen. Mij werd geadviseerd nooit meer naar Amerika te gaan vanwege WikiLeaks; ze zouden me arresteren. Ik dacht: ik moet het testen. Ze lieten me gewoon door. Ik hou van de States - nog steeds, ook al hangt me een rechtszaak boven het hoofd en ook al hebben ze bij Twitter mijn gegevens opgevraagd, een flagrante schending van mijn burgerrechten. Maar tegen een goede vriend moet je kunnen zeggen: er zit een viezigheidje in je gezicht. Dat is wat ik de Amerikaanse overheid vertel. Haal het weg.'


Ze was een anarchistische puber die luisterde naar punkrockband Crass en gedichten schreef. Het eerste, Black Roses, ging over een nucleaire holocaust.


Julian Assange had ook een vreemde jeugd.

'Maar dat is geen excuus om je te gedragen op een onacceptabele manier. We hebben klokkenluiders nodig, geen rocksterren.'


Zoals Edward Snowden?

'Snowden is... ik focus niet op individuen. Mensen zoeken altijd naar die ene held. En die bestaat niet.'


Je hebt geprobeerd hem naar IJsland te halen.

'Ik wist precies wat hij moest doen, maar hij heeft niet naar me willen luisteren. Het was gênant, want we hadden al een wet voorbereid in het parlement, zodat hij IJslander kon worden.'


Twaalf jaar was de schaker Bobby Fischer op de vlucht voor de Amerikaanse autoriteiten, toen hij in 2005 een heenkomen kreeg op IJsland. Het parlement gaf hem unaniem de IJslandse nationaliteit. De vrouw die destijds de petitie voor Fischer begon, was Birgitta Jónsdóttir. 'We wilden hetzelfde voor Snowden doen. De brief die hij nodig had was klaar. Het is niet gebeurd. Hij vroeg om hulp en toen we onze hand uitstaken, sloeg hij hem. Wat ik geleerd heb is: hoe geweldig die mensen ook zijn, het blijven mensen.'


Later, terwijl ze rookt op het balkon van haar kantoor, met uitzicht op het IJslandse parlementsgebouw, zegt ze: 'Snowden is heel belangrijk. Hij is de jongere uitvoering van Daniel Ellsberg, de man die in de jaren zeventig de Pentagon Papers doorspeelde aan The New York Times. Ellsberg werd op dezelfde manier gedemoniseerd, maar nu is hij een engel. De geschiedenis zal leren dat Snowden hetzelfde overkomt. Ik heb af en toe contact met hem, hij is fine. Hij is omringd door goede mensen.'


Birgitta Jónsdóttir is van de Píratar, de eerste Piratenpartij ter wereld met zetels in het parlement: drie van de 63. Ze wil van IJsland een vrijhaven voor informatie maken. Een eiland in de oceaan, verbonden door internetkabels. 'We merken dat er steeds meer hostingbedrijven hier naartoe willen komen, omdat hun data er goed beschermd zijn.'


In een hotelappartement in Reykjavik werkte ze in 2010, met Assange en Rop Gonggrijp, aan een wet die het beste combineerde van alle mediawetten ter wereld. Het mondde uit in de oprichting van het Icelandic Modern Media Initiative (IMMI). Het gebeurde in de nasleep van de tijd waarin de banken van IJsland instortten, de economie meesleurden en de IJslanders genoeg hadden van hun corrupte overheid en zakenwereld. 'Iedereen was gedemoraliseerd en beschaamd door wat hier was gebeurd. We wilden de Grondwet wijzigen, meer transparantie en meer directe democratie. We wilden klokkenluiderswetten, een rolmodel zijn voor de rest van de wereld.'


Nu heeft IJsland weer een conservatieve regering, is het de crisis te boven en luwt het protest. 'Alles wat mooi was aan de revolutie is weg', zegt Jónsdóttir. 'Alsof de IJslanders niets geleerd hebben. Maar ik kom uit een land met donkere winters en ik weet: het is altijd op zijn donkerst voor de dageraad.'


Klokkenluiders

De klokkenluiderssite WikiLeaks begint op 1 januari 2007 als veilige plek om veilig materiaal naar buiten te brengen over misstanden in het bedrijfsleven en bij de overheid. De Australiër Julian Assange en de Duitser Daniël Domscheit-Berg werpen zich op als woordvoerders. Na onthullingen over het bankwezen, onder meer op IJsland, opereert de kern van de club een tijdlang vanuit Reykjavik. De publicatie van de video Collateral Murder in april 2010 zet WikiLeaks op het wereldtoneel. Domscheit-Berg heeft zich teruggetrokken uit WikiLeaks. Assange heeft zijn toevlucht gezocht in de Ecuadoriaanse ambassade in Londen. De site lekt nog steeds documenten, het is onduidelijk door wie.


Inspiratiebron

Carice van Houten: 'Toen ik het script las dacht ik: dit gaat niet over de vraag of Julian Assange een held is of niet. Het is niet pro of anti. Het verhaal is complex, het is moeilijk voor me daarover een opinie te vormen. Birgitta is een heel moedige vrouw; je zou over haar alleen al een film kunnen maken. Ze is erg gedreven; ik heb niet veel vrouwen zoals haar ontmoet. Ze is een grote inspiratiebron voor mij. Op die manier een soort held, ja. Ik zou willen dat haar rol in de film groter was geweest.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden