'Wij zwarten moeten blanken leren te delen'

Rij de Zimbabwaanse hoofdstad Harare uit naar het oosten, en al snel maken de dichtbevolkte buitenwijken plaats voor golvende groene velden....

Dit is het slagveld dat president Mugabe heeft uitgekozen om zijn tanende populariteit op te vijzelen, aan de vooravond van verkiezingen die een einde kunnen maken aan zijn twintigjarig bewind.

Enkele weken geleden stuurde Mugabe's Zanu-partij haar meest loyale aanhang, bestaande uit duizend oorlogsveteranen en leden van de Zanu-jeugdliga, het land op om de grond te bezetten. Meer dan zeshonderd van de ruim vierduizend grote boerderijen zijn met goedkeuring van de regering 'bezet'. En de militanten hebben maandag beloofd dat ze er nog een schepje bovenop zullen doen.

Maar in de vallei van de Ruzawi-rivier is op het eerste gezicht amper iets van bezetters te merken. De tabaksoogst is keurig van het land gehaald, de riante boerenhoeves liggen in blakende welstand in de verte. Is Ruzawi wellicht tot dusverre aan de campagne ontsnapt?

Allan Burl moet een beetje grinniken om de vraag. Hij is een van de dertig blanke boeren in de vallei. Nee, meldt hij, een aantal boerderijen is formeel bezet. De zijne ook. Maar de bezetting heeft in de meeste gevallen niet zo veel om het lijf, ondanks enkele onheilspellende incidenten die veel aandacht hebben gekregen.

Zo was een van de buren van Burl vorige week wereldnieuws. Ian Kay werd in elkaar geslagen door een knokploeg van de Zanu. 'Ze hadden hem daarna met prikkeldraad vastgebonden, maar hij wist te ontsnappen door in een waterreservoir te springen.'

Kay werd voor deze speciale behandeling geselecteerd omdat hij een openlijk aanhanger is van de nieuwe oppositiepartij MDC, zo is de overtuiging in de vallei. Deze Beweging voor Democratische Verandering hoopt de Zanu-regering bij de verkiezingen, die voorlopig voor eind mei worden verwacht, een historische nederlaag te kunnen toebrengen.

Op de Kay-boerderij is geen bezetter te bekennen. 'Ze hebben voor de hele vallei maar zo'n dertig man', zegt Burl nadat over de radio waarmee alle boeren met elkaar in verbinding staan contact is gezocht met zijn collega. 'De heren schijnen vertrokken te zijn naar de overkant van de rivier, om daar een paar boeren schrik aan te jagen en wat paaltjes in de grond te slaan.'

Zo ging het ook bij Allan Burl. Bij zijn prachtige huis meldde zich op een ochtend een groepje: 'Wij zijn van het boerderijbezettingsprogramma', zeiden ze. Ze bakenden het land af dat ze wilden hebben, en toen vertrokken de meesten weer. 'Die paaltjes heb ik er later maar weer uitgetrokken.'

Het tragische van de landbezettingen is volgens hem dat het Mugabe er alleen maar om te doen is aan de macht te blijven. 'Het is zijn laatste troefkaart. Hij is zelfs bereid er de economie en de rassenverhoudingen voor op het spel te zetten.' De president weet sinds februari, toen hij het referendum over een nieuwe grondwet verloor, dat zijn partij voor het eerst sinds de onafhankelijkheid van 1980 op verlies afkoerst. Nu probeert hij de traditionele aanhang te mobiliseren met de belofte dat ze de blanke boerderijen kunnen krijgen.

Maar lukt die mobilisatie ook werkelijk?

Burl: 'Als je met een landbezetter wilt spreken, moet je een paar boerderijen verderop zijn, bij Julian Peel. Rij een paar kilometer de weg af, dan het hek door, en als je over het pad nog een stuk de bush in gaat, zie je een hutje. Daar zitten er een paar.'

Op de aangegeven plaats komt een oude man uit het struikgewas te voorschijn. Andy Togara heeft van omgehakte boomstammetjes en plastic een tijdelijk onderkomen gebouwd. Op een houtvuurtje suddert een maispapje. De 63-jarige Togara is zelf geen landloze.

'Ik heb dit land bezet voor mijn kinderen, zodat die later grond hebben.' Zelf heeft hij twaalf kilometer verderop, tegen de heuvel van de vallei, al vele jaren geleden een paar hectare gekregen van een door de regering opgekochte voormalige blanke boerderij. Hij verbouwt vooral tabak.

Vorig jaar leverde de oogst hem honderdvijftigduizend Zimbabwaanse dollar (negenduizend gulden) op, meldt hij trots. Maar die paar hectare is te weinig voor zijn vijf zoons, die overigens op een na nog op school zitten. Dus toen iemand van de Zanu langs kwam en zei dat hij in de vallei grond kon krijgen als hij meedeed aan de bezettingen, is hij meegegaan. En toen hebben ze op een onbenut deel van de 660 hectare metende boerderij van Peel hun paaltjes geslagen. Heel bescheiden, elk kavel meet zes hectare hoog gras, struiken en boompjes.

Togara wil Peel ook absoluut niet van al zijn land afjagen. 'Hij moet blijven en ons helpen. Het land is van iedereen. De blanken moeten ons leren hoe we grote boeren kunnen worden, en wij zwarten moeten de blanken leren hoe ze moeten delen.'

Het probleem van Zimbabwe is niet dat er geen land is voor zwarte boeren, had Burl eerder gezegd. Vierduizend blanke boeren bezitten het meeste goede land in Zimbabwe, dat klopt. Maar er zijn er zat die willen verkopen. Het echte probleem is dat de regering een wanbeleid heeft gevoerd. 'Ze heeft het recht van eerste koop. Mugabe had in de afgelopen twintig jaar bijna alle boerderijen kunnen opkopen.' En wat gebeurde er? De boerderijen die de regering kocht, werden vooral vergeven aan de vriendjes van de president.

'Het is veelzeggend dat die boeren ook nooit het eigendom van dat land kregen', zegt Burl. Dan zou de Zanu namelijk de controle over haar achterban weggeven. Het gevolg is dat veel van dit regeringsland onderbenut is gebleven, omdat mensen die niet konden boeren bij gebrek aan een alternatief toch op het land bleven zitten. 'Anders hadden ze hun grond kunnen verkopen aan een zwarte of blanke boer die wel succesvol is, en zelf met de opbrengst iets anders kunnen beginnen.'

Vijf kilometer verderop zegt Andy Togara ook wel te weten dat deze regering niet te vertrouwen is. 'De Zanu is als een man die een vrouw wil. Hij verleidt haar met mooie beloften, om haar daarna in de steek te laten.' Zo heeft kameraad Mugabe zijn volk behandeld, vindt hij.

Hij gaat niet stemmen. Maar toch: 'Ik wacht nu op orders hoe het verder moet. Ik wil alleen de grond hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden