'Wij zijn voor hen de laatste strohalm, na ons is er niks'

Ze worden opgeslokt door hun passie: het herstel van gerechtelijke dwalingen. De Spelonk-zaak op Bonaire is de laatste scalp aan de riem van advocatenpaar Knoops en Hamburger. 'Ten onrechte vastzitten is erger dan als slachtoffer niet optimaal vertegenwoordigd worden.'

'Telefoon!', roept Geert-Jan Knoops maandagavond op kantoor tegen zijn echtgenote. Met gestrekte arm reikt hij haar het mobieltje aan. Ze noemt haar naam niet. Zegt alleen: 'Ja? Ja? Jáááááá!' En tegen haar man en vier medewerkers in de vergaderzaal: 'Gegrond verklaard!'

Er wordt omhelsd, er wordt gekust, er wordt een fles wijn opengetrokken. Het Hof op Bonaire erkent dat hun twee cliënten slachtoffer zijn van een justitiële dwaling in een dubbele moordzaak. Een van hen heeft zijn straf van 8 jaar cel al uitgezeten, de ander, met 24 jaar cel, komt per direct vrij.

Geen champagne?

Geert-Jan:

'Nee, zulke mensen zijn we niet.'

Carry:

'We zeggen tegen elkaar: gerechtigheid. En dan gaan we weer door.'

Geert-Jan Knoops (53) en Carry Hamburger (61) staan bekend om hun herzieningszaken. In 2002 kregen Wilco Viets en Herman du Bois dankzij het advocatenechtpaar alsnog vrijspraak, nadat ze zeven jaar ten onrechte hadden vastgezeten voor de Puttense moordzaak. In 2009 waren Hamburger en Knoops verantwoordelijk voor het eerherstel van de ten onrechte veroordeelde Ina Post. Vorig jaar deden ze hetzelfde voor de 'Zes van Breda'. Deze avond voegen ze de Spelonkzaak op Bonaire toe aan hun lijst met heropende strafzaken (zie kader).

'En weet je hoe veel dossiers we hier nog hebben liggen? Táchtig', zegt Hamburger. De advocaat specialiseerde zich via een omweg - via de Vroedvrouwenschool en het conservatorium - in arbeidsrecht. Inmiddels houdt ze zich bezig met strafrecht, samen met haar man. Knoops en Hamburger leerden elkaar kennen op het kantoor van de oude Moszkowicz in Den Bosch. Een ijzersterk huwelijk, noemt Hamburger haar relatie met de Eindhovenaar die zijn carrière begon bij het Korps Mariniers. 'Sommigen omschrijven hem als dat brave mannetje dat nooit rookt en drinkt, nooit van het rechte pad afwijkt. Soms zeggen mensen zelfs: Gód, wat saai. Maar het is juist het tegenovergestelde. Hij is in alle opzichten een voorbeeld voor zijn omgeving. Voor mij.'

Tot het laatste moment twijfelden ze aan de goede afloop van de Spelonkzaak. Sinds 2010 is Bonaire een 'bijzondere' Nederlandse gemeente. Omdat deze nieuwe status voor het eiland veel verandering betekent, heeft de overheid besloten bestaande wetten tot 2015 ongewijzigd te laten. Daardoor kwamen Knoops' cliënten formeel niet in aanmerking voor de nieuwe, verruimde mogelijkheden om een gerechtelijke dwaling aan te tonen.

Geert-Jan:

'De president van het Hof vroeg telkens: ja, maar meneer Knoops, wij hebben hier op de Antillen te maken met oude wetgeving. Hoe vindt u dan dat wij de nieuwe Nederlandse herzieningsregels moeten toepassen? Ik heb in mijn slotpleidooi gezegd: u bent hier de allerhoogste. U kunt het recht zelf creëren. Dat is uw taak en uw verantwoordelijkheid. En als u het niet kunt, dan is het maatschappelijk onaanvaardbaar wat hier gebeurt. Dan faalt het rechtssysteem.'

Sinds 1994 runt het echtpaar - dat huwde in 1993 - een eigen praktijk. Hun kantoor huist in een chic pand aan het Amsterdamse Concertgebouwplein. 'Ik ben een halfjaar bezig geweest met afdingen voordat het voor ons betaalbaar werd', zegt Hamburger. Want ondanks alle succes is het financieel geen vetpot. Reden: de tijdrovende justitiële dwalingen. Hun kantoor maakt deel uit van het internationale Innocence Network, een wereldwijd advocatennetwerk dat opkomt voor de belangen van ten onrechte veroordeelden. Afgelopen zes jaar kregen ze 254 verzoeken van klokkenluiders en gevangenen die menen onterecht vast te zitten. 'Wij nemen alleen zaken aan als wij overtuigd zijn: deze persoon heeft het niet gedaan', zegt Knoops. 'Dat is een kwestie van intuïtie en goed onderzoek.' Zijn team heeft 38 mogelijke dwalingen in behandeling genomen. Zes verzoeken zijn al ingediend, waaronder de Spelonkzaak en de Deventer moordzaak. Naast straf- en internationale zaken nemen de herzieningen 30 procent van hun tijd in beslag. Meer tijd erin steken is financieel niet haalbaar.

Carry:

'In de Spelonkzaak hebben we er flink op toegelegd. De veroordeelden hadden geen cent, dus richtten we ons tot de Raad voor de Rechtsbijstand in Amsterdam. Die zei: sorry, maar de zaak speelt op Bonaire. Bonaire zei: sorry, maar jullie staan hier niet ingeschreven, je moet in Amsterdam zijn. Daar ging driekwart jaar overheen. Toen onze kosten de spuigaten uitliepen, heb ik het ministerie aangeschreven. Dat zei: ja ja, we begrijpen dat hier een probleem is. Maar ze deden niks. Vier mensen werkten ondertussen fulltime aan de zaak. Dus reken maar uit. Uiteindelijk hebben we via een kort geding afgedwongen dat de staat ons betaalde. Naar Bonairiaanse maatstaven, dus dat was een flinke verliespost.'

Geert-Jan:

'Veel collega's zeggen tegen ons: jullie zijn knettergek, als je de energie die jullie steken in herzieningszaken hadden omgezet in declarabele uren, stonden er nu drie Porsches voor de deur.'

Carry:

'Maar daar gaat het ons niet om. De voldoening in zo'n zaak is vele malen groter.'

Waaraan ontlenen jullie de motivatie om dit te doen?

Carry:

'Gerechtigheid.'

Geert-Jan:

'Wij zijn de laatste poort naar gerechtigheid. Onlangs belde een gevangenisdominee die zei: 'Hier zitten twee jongens van wie ik zeker weet dat ze het niet hebben gedaan. Ze hebben alle vertrouwen verloren. In de advocatuur, het Openbaar Ministerie, de rechters, in het systeem. Zou jullie kantoor naar hun dossier willen kijken? Een week later belt die dominee opnieuw, en krijg ik die twee jongens op de speaker. Zo emotioneel. Na zo'n gesprek gaat door je heen: ik ben nu de laatste strohalm van deze mensen. Dat legt een grote druk op je: na ons is er niks meer.'

Carry:

'Ik kom uit een familie die om niks werd veroordeeld in de Tweede Wereldoorlog. Ik heb alleen een moeder en een vader gehad. De rest - ooms, tantes, neefjes, nichtjes, opa's, oma's - heb ik nooit gekend. Alleen omdat ze Joods waren. Dat is onverteerbaar. Als ik nú iets kan doen om onrecht tegen te gaan, doe ik dat. Als wij ervan overtuigd zijn dat je onterecht bent veroordeeld, laten we je niet meer los. Dan gaan we door totdat de dwaling is rechtgezet. Toen de revisie van Ina Post was afgewezen, zeiden we: kom op, droog je tranen, we beginnen opnieuw. Als wij de hoop opgeven, wat moet zo'n jongen die 24 jaar in de cel moet zitten dan wel niet denken?'

Dat is een zware last.

Geert-Jan:

'Een strafzaak heropend krijgen is intellectueel en fysiek zwaar. Je moet creatief zijn, een onvoorstelbaar geduld hebben en je neemt, meer dan in een gewone strafzaak, veel leed mee. De herzieningen gaan bijna ten koste van je kantoor, je gezondheid en veel privétijd. Het zuigt je leeg, mentaal en fysiek.'

Hun grootste frustraties: de politieke onwil en de willekeur waar ze tegenaan lopen. Onlangs weer: een advocaat-generaal van het OM in Den Bosch werkte niet mee toen zij het bewijsmateriaal in een mogelijke dwalingszaak opnieuw wilden onderzoeken. In een vergelijkbare zaak in Den Haag maakte zijn collega er geen enkel probleem van. 'Dat schept rechtsongelijkheid', stelt Knoops. Zijn pleidooi dat er één advocaat-generaal zou moeten komen die alle herzieningszaken behandelt, vindt bij de politiek echter geen gehoor. Net als zijn roep om een uniforme rechtsbijstandsregeling voor mogelijk ten onrechte veroordeelden. 'Pas als we een herzieningsverzoek hebben ingediend gaat de teller lopen', voegt Hamburger toe. 'De kosten van het hele vooronderzoek worden niet gedekt. Dat komt allemaal voor onze rekening.'

Waar komt die politieke onwil vandaan?

Geert-Jan:

'De politiek wil niet inzien dat gerechtelijke dwalingen geen incidenten zijn, maar een structureel probleem. Want als je dat erkent, twijfel je aan je eigen product, aan de rechtsstaat. En dat wil men niet.'

Carry:

'Toen in 2002 bleek dat de Puttense moordzaak een gerechtelijke dwaling was, zei toenmalig minister Donner: dit is een incident. De Kamer accepteerde dat. Tot 2005, toen de Schiedammer parkmoord óók een afschuwelijke dwaling bleek te zijn.'

Geert-Jan:

'Om zijn aftreden te voorkomen serveerde minister Donner de Kamer af met de boodschap: er komt een tijdelijke commissie die afgesloten strafzaken onderzoekt. Wij hadden graag gezien dat hij een commissie had ingevoerd naar Brits voorbeeld, een permanent orgaan van zo'n honderd onafhankelijke experts die los van de overheid een strafzaak kunnen laten heropenen.'

Het argument was destijds: dat is niet nodig, het aantal herzieningen in Nederland is verwaarloosbaar.

Geert-Jan:

'Maar dat weet je niet, dat is nooit onderzocht. Als je ziet wat er alleen al van ons kantoor nog aan zit te komen... Ik voorspel dat de Nederlandse herzieningscommissie het werk over anderhalf jaar niet meer aan kan. Van vijf van de zes strafzaken die er al van ons liggen, hebben we sinds november nog niets gehoord. Begrijp me niet verkeerd, ik verwijt die commissie niks. De leden doen dit parttime en ze krijgen complexe zaken op hun bord. Dat kost veel tijd. Maar voor een onterecht veroordeelde is elke dag in de cel er één te veel. Daarom zou er een permanente commissie moeten komen met leden die fulltime en sneller onderzoek kunnen doen.'

Dat kost geld en dat is er niet.

Geert-Jan:

'Ik weet dat we in een moeilijke economische situatie zitten. Mijn frustratie is dat er miljoenen euro's gaan naar slachtofferhulp. Niks ten nadele van slachtoffers, maar de staatssecretaris is daarin doorgeschoten. Slachtoffers hebben spreekrecht gekregen, er zijn talloze instanties waar ze hulp krijgen en ze kunnen een advocaat inhuren op kosten van de staat. En dat terwijl het OM er al voor het slachtoffer is. De samenleving is minder zwaar geschaad als een slachtoffer soms niet optimaal wordt vertegenwoordigd, dan wanneer iemand onschuldig vastzit.'

Carry:

'Ik moet je eerlijk zeggen - en ik weet niet of Geert-Jan wil dat ik dit hardop zeg - maar je merkt dat het beleid wordt gemaakt door iemand die jaren voor het OM heeft gewerkt. Staatssecretaris Teeven heeft veel oog voor het OM en slachtoffers en weinig voor de andere kant. Bovendien krijgen hij en de minister weinig tegenwicht vanuit de Kamer. Daarin zitten te weinig juristen van formaat.'

Geert-Jan:

'Voor ten onrechte veroordeelden is nergens een loket.'

Carry:

'Politici weten niet wat een onterechte veroordeling met een mens doet. Al onze cliënten lijden aan een posttraumatische stressstoornis. Ze zijn alles kwijtgeraakt, vrienden en soms ook familie. Iedereen denkt: waar rook is, is vuur. Toen Ina Post bijvoorbeeld in 2003 bij ons kwam, was ze een volstrekt geïsoleerd persoon die elk greintje zelfrespect had verloren.'

Geert-Jan:

'Soms geneer ik me ervoor dat dit mijn vak is. Door al het onrecht dat wij in de praktijk tegenkomen, verdwijnt het vertrouwen in het rechtssysteem. Ik heb soms echt moeite 's ochtends tegen mezelf te zeggen: ik ga er weer tegenaan. Omdat het zo tegen alle stromen in is. Op het moment dat je tegenwerking ondervindt in een zaak die overduidelijk een gerechtelijke dwaling is, draag je als advocaat het leed van de cliënt met je mee. Dat maakt het leven wel zwaar. Ik ben dus eigenlijk een redelijk depressief iemand.'

Carry:

'Ach, doe niet zo gek.'

Hoeveel tegenslag is er nodig voordat het kaarsje uitgaat?

Geert-Jan:

'Het kaarsje is al een keer bijna uitgegaan. Er zijn momenten geweest waarop ik dacht: ik kan misschien beter stoppen.'

Carry:

'Bijvoorbeeld toen we verdachten verdedigden bij het oorlogstribunaal in Sierra Leone. Het was opgezet om de hoogst verantwoordelijken van de slachtpartij ter verantwoording te roepen. De regering - die toen tot over zijn oren in de burgeroorlog zat - had een deal gesloten met de Verenigde Naties. Als ze mee zouden doen met het tribunaal, zouden de hoogst verantwoordelijken - behalve Charles Taylor - buiten schot blijven. Dus wat doen ze: ze vervolgen zes kippen en een ei. Een korporaal, twee sergeants en nog een paar mindere goden. Recht is dan niet recht, maar krom.'

Geert-Jan:

'Ik ben opgeleid aan de universiteit met de gedachte: we hebben een heel mooi rechtssysteem. Maar hoe meer onrecht je meemaakt, hoe meer tegenwerking je ondervindt, zowel juridisch als financieel, des te angstaanjagender het wordt.'

Carry:

'Als zo'n moment zich voordoet, zeggen we wel eens tegen elkaar: wij kunnen de wereld niet veranderen. Je bent maar een druppeltje op een hete plaat, een spatje. Maar een heel klein spatje in een groter water maakt steeds grotere ringen. In het Oude Testament staat: als je één leven redt, is het alsof je de wereld redt.'

Geert-Jan:

'Verlies en tegenslag moeten niet persoonlijk worden. We moeten professioneel blijven.'

Lukt dat altijd?

Geert-Jan:

'Als de frustratie te groot wordt, ga ik hardlopen. Of ik trakteer mezelf op een personal trainer bij het kickboksen. Dat is niet goedkoop, het is echt een traktatie. Een uur lang laat ik me compleet afmatten. Die trainer mag mij dan helemaal in elkaar slaan.'

Carry:

'Ik hoef mezelf niet af te reageren. Een uur in bad liggen, mijmeren, is genoeg.'

Hebben jullie wel een privéleven?

Carry:

'Ja, maar dat is heel privé.'

Geert-Jan:

'En heel beperkt.'

Carry:

'Het voordeel is dat we samenwerken. Anders zouden we elkaar nooit zien. Dan heeft een huwelijk geen zin.'

Vijf geslaagde herzieningen

puttense moordzaak In 2002 werden de Puttense zwagers Herman du Bois en Wilco Viets in een herzieningsprocedure vrijgesproken van de moord op de 23-jarige stewardess Christel Ambrosius, nadat zij tweederde van hun straf van 10 jaar hadden uitgezeten.

zaak-lucia de berk Verpleegkundige Lucia de Berk werd na een herzieningsprocedure in 2008 vrijgelaten en twee jaar later vrijgesproken van zeven moorden en drie pogingen daartoe op patiënten die zij verzorgde. Zij heeft 6 jaar van haar levenslange celstraf vastgezeten.

zaak-ina post Bejaardenverzorgster Ina Post werd na een herziening in 2009 een jaar later vrijgesproken van doodslag op een van haar cliënten. Zij heeft 3 van de haar opgelegde 6 jaar ten onrechte vastgezeten.

de zes van breda Vorig jaar werd een herzieningsverzoek gegrond verklaard van drie mannen en drie vrouwen die zijn veroordeeld voor straffen van 2 tot 10 jaar voor de moord op een Chinese vrouw. Hun zaak wordt binnenkort heropend. Alle zes zaten hun straf al uit.

spelonkzaak Afgelopen maandag werd de zaak heropend van Andy Melaan en Nozai Thomas, die ten onrechte voor 24 en 8 jaar zijn veroordeeld op Bonaire wegens medeplichtigheid aan een dubbele moord.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden