Reportage

'Wij zijn niet gekomen om problemen te maken'

Wie op zoek gaat naar de daders van oudejaarsnacht in Keulen, komt uit in de wijk Kalk. Daar smelten twee milieus samen: die van de vluchtelingen uit onder meer Syrië en die van criminele bendes uit de Maghreb-landen. Het is een explosieve cocktail.

Sterre Lindhout
null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

Ze waren erbij en ze waren dronken. De Syrisch-Koerdische vluchtelingen Zana Mohame (29) en Shivan Ali (21) grimassen ongemakkelijk bij het ophalen van herinneringen aan oudejaarsavond, op het stationsplein van Keulen. 'We kwamen er ongeveer om elf uur aan, half twaalf', zegt Zana. 'Het was heel druk. Een mensenmassa. Overal vuurwerk. Mensen gooiden vuurwerk naar elkaar. Het was vol en gevaarlijk.'

Shivan Ali wappert met zijn handpalm voor zijn gezicht heen en weer om uit te drukken in wat voor staat hij die avond verkeerde: geen heel heldere staat. 'Wodka hadden we gedronken. Niet daar, maar eerder, thuis, met een vriend.'

Shivan, Zana en hun vriend - drie mannen in een massa van duizend, van wie de meerderheid volgens de politierapporten 'een Arabisch uiterlijk' had. De massa waartegen 652 vrouwen aangifte hebben gedaan, de helft wegens aanranding. Dat weten Zana en Shivan. 'We hebben niet gevochten. We hebben niet meegedaan.'

Op zoek naar de daders

Wie waren de daders van 31 december en waar kwamen ze vandaan? Die vragen drukken twee weken na de gebeurtenissen nog steeds op Keulen, op heel Duitsland eigenlijk. De stoom slaat van het publieke en politieke debat, maar niemand weet nog wie de schuldigen zijn.

Een plein vol potentiële daders - beschuldigd van diefstal en openlijke geweldpleging, maar vooral van aanranding, en in een handvol gevallen van verkrachting.

De dertien verdachten zijn allemaal Noord-Afrikaanse mannen. Vijf zitten er vast, wegens diefstal. Voor collectieve aanranding, de grootste bron van maatschappelijke angst en woede, heeft de politie nog niet eens concrete aanknopingspunten. Donderdag loofde de politie 10 duizend euro uit voor de gouden tip.

Onder zijn baseballpet grimast Shivan verlegen. Hun halve voetbalteam zit erbij, bijna allemaal vluchtelingen, Syrische Koerden, mannen uit Irak en Nigeria. Mannen tussen de 20 en begin 30. Een paar minuten eerder hebben ze gezamenlijk de gebeurtenissen op 31 december veroordeeld, in de kantine van hun voetbalclub, Arminia 09. Aan de muren teamfoto's met volledig blonde elftallen.

null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

'We zijn niet naar Duitsland gekomen om problemen te maken', zeggen Zana en Shivan. Zana is gekomen met de droom om professioneel badmintonner te worden, Shivan om zijn in Aleppo afgebroken studie wiskunde op te pakken.

De vraag die bijna zo prangend is als de vraag wie de daders waren, is of de diefstallen en aanrandingen georganiseerd waren, en zo ja, door wie. Volgens Shivan en Zana was dat niet zo - en ook de andere spelers hebben nergens op Facebook, Twitter of Whatsapp aankondigingen voorbij zien komen van wat er op het Centraal Station te gebeuren stond.

Op oudejaarsavond was het plan als volgt: na de wodka bij Zana thuis - dat is een door de gemeente aan vluchtelingen beschikbaar gesteld woonblok in de wijk Kalk - zouden ze met een derde Syrische vriend naar de Rijn gaan om naar het vuurwerk te kijken. Daarna wilden ze naar een feestje in Ehrenfeld, aan de andere kant van de Rijn, georganiseerd door Rheinflank, de vrijwilligersorganisatie die ook het initiatief voor het vluchtelingenvoetbal nam.

Ze bleken te vroeg voor het vuurwerk en het was guur aan het water. Dus liepen ze naar het Centraal Station. Het idee was om daar een metro naar Ehrenfeld te pakken, zegt Zana. Bij aankomst op het Domplein was de derde vriend zo dronken dat hij eerst ondersteund, daarna door Zana op de rug genomen moest worden.

'Ik heb veel mensen zien vechten bij het station', zegt Zana. 'Maar dingen met vrouwen, seksuele dingen, heb ik niet gezien. Maar ik was dus dronken, misschien heb ik niet goed opgelet.' Toen de politie na middernacht het plein leeg veegde, zijn ze naar huis gegaan, zeggen ze.

Vrije voeten

Hoe ingewikkeld het is om uit de massa de schuldigen te pikken, bleek toen de politie eind vorige week drie verdachten traceerde aan de hand van mobiele telefoons die op 31 december voor het station waren gestolen. De telefoons wezen naar Marokkaanse jongens die in asielzoekerscentra in en nabij Keulen wonen. Een van hen heet Isam D. Op zijn mobiel werden beelden gevonden van de aanrandingen en een foto van het beruchte seksspiekbriefje. Maar de beelden en het briefje zijn niet genoeg bewijs om Isam D. vast te houden. Dus is hij weer op vrije voeten. Tegen het weekblad Der Spiegel zei Isam D., dat hij niet wist hoe die beelden op zijn telefoon terechtkwamen. En dat hij op oudejaarsavond om tien uur was gaan slapen.

Het voorbeeld van Isam D. laat zien dat de groep daders zich op het snijvlak van twee milieus bevindt: het vluchtelingenmilieu en het milieu van criminele bendes uit de Maghreb-landen in Noord-Afrika. Omdat volgens de politie van Nordrhein-Westfalen in opvangcentra voor vluchtelingen wordt geronseld door die bendes, haken de twee werelden daar in elkaar. Zolang niet duidelijk wordt wie de werkelijke daders zijn, zijn alle Arabische mannelijke vluchtelingen (potentieel) verdacht.

Een van de plaatsen waar de twee milieus elkaar treffen is de wijk Kalk. Vroeger was het een industriegebied met arbeiderswoningen tussen de fabrieken, in de oorlog is het vrijwel helemaal platgebombardeerd en daarna herbouwd in goedkope blokkendoosstijl. Al sinds de jaren zestig is Kalk een migrantenwijk: de middenstand is er Turks, Iraaks, Koerdisch en hier en daar Pools. Alleen in de bibliotheek is Duits de voertaal.

Sinds vorig jaar worden in Kalk ook veel vluchtelingen opgevangen. In de buurt van de hoofdstraat bieden vier gebouwen tijdelijke behuizing aan 40 tot 180 man, vooral in hotels die worden uitgebaat door Irakezen of Iraniërs. Van de stad krijgen ze 20 of 30 euro per persoon per nacht, minder dan de 70 waarvoor ze normaal een kamer verhuren. Maar ze zitten nu wel altijd vol, legt de Iraanse eigenaar van Hotel König uit, terwijl een Afghaanse moeder een kinderwagen de trap op sjouwt.

Van de vluchtelingen heeft niemand last, zeggen winkeleigenaren. 'Van criminele Maghreb-mannen wel.' In de minimarkt van Irakees Banging Yousif (27) rukte laatst een Marokkaanse jongen een gouden ketting van de hals van een klant.

Nouri (27), een Iraakse Koerd met een Duits paspoort, heeft zijn kiosk om die reden verplaatst. Weliswaar zit hij nog steeds in dezelfde problematische straat, de Mülheimerstrasse, maar in een rustiger gedeelte. Winkels bezitten Marokkanen, Algerijnen en Tunesiërs in Kalk niet zoveel: twee bakkerijen, een kopieershop, dat is het. 'Ze hangen vooral op straat', zegt Nouri.

Criminelen uit de Maghreb-landen zijn in Nordrhein-Westfalen - in het bijzonder in Keulen, buurstad Düsseldorf en Leverkusen - al een jaar of vijf een probleem. Vorig jaar werd in Keulen 40 procent van de straatroven gepleegd door daders uit Algerije, Tunesië en Marokko; in totaal werden 1947 mannen uit die landen van misdrijven verdacht.

Tekst loopt door onder de foto.

null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

Oudste zonen

In hetzelfde tijdsbestek stegen Marokko en Tunesië opvallend in de vluchtelingenstatistieken: Tunesiërs stonden in 2015 op de vijfde en Marokkanen op de vierde plaats. Van de Marokkanen die de Keulse politie in 2015 vanwege illegaal verblijf in Duitsland oppakte, beging 40 procent binnen een jaar opnieuw een misdrijf; van de Syriërs die om dezelfde reden werden aangehouden was het 0,5 procent.

Marokkaanse mannen komen geregeld het land binnen met valse Syrische paspoorten. De jongens die in Keulen de criminaliteit in roetsjen zijn vaak de oudste zonen uit onderklasse-gezinnen in het Rif-gebergte. Daar zijn veel families op het idee gekomen onder te duiken in de immense vluchtelingenstroom uit Syrië en zo een verblijfsvergunning in Duitsland veilig te stellen. Dat zei Ralf Jäger, minister van Binnenlandse Zaken van Nordrhein-Westfalen, eerder deze week in een interview.

Anderen zijn al jaren in Europa, zo zei de Keulse politie vrijdag in een persconferentie, sommigen van hen zijn straatkinderen en kennen niet anders dan het criminele circuit. 'Op in beslaggenomen mobieltjes vinden we vaak telefooninstellingen uit Spanje of Italië', zei Günther Korn, chef van de politie-eenheid die is gespecialiseerd in Noord-Afrikaanse kleine criminaliteit, eenheid KK 43. De eenheid bestaat vijf jaar. Hij waarschuwde dat deze jongens vaak zwaarbewapend zijn.

Als inwoner van een van de Maghreb-landen is de kans op asiel in Duitsland nagenoeg nul. Het geld dat de oudste zonen in Europa moeten verdienen, is niet alleen bedoeld voor de overtocht, maar ook voor valse papieren voor de rest van de familie.

Deze jongemannen blijven, ook met valse papieren, vaak lang in asielzoekerscentra - omdat Duitsland zo achterloopt met de registratie, kunnen ze het vaak ruim een jaar uitzingen. Als ze ontmaskerd worden, verdwijnen veel van deze jongens in de illegaliteit, zonder papieren en vaste woon- of verblijfplaats.

'De politie weet het, maar ze doet er niet genoeg aan', zegt Samy Charchira, sociaal-pedagoog en lid van de Deutsche Islam Konferenz namens de Marokkaanse gemeenschap. Hij komt uit Düsseldorf.

Charchira zoekt deze groep jongens vaak op stations en andere hangplekken op. Daar treft hij ze zo aan: 'Dronken, gedrogeerd, en dan met agressieve drugs, niet alleen marihuana, maar ook allerlei pillen.' Deze week heeft hij het even nagevraagd: de meesten hadden nog nooit een sociaal werker gesproken. In Keulen zijn vijf sociaal werkers actief, op honderden jongens en mannen.

Twee jongens met laaghangende broeken en waterige ogen staan woensdagmiddag voor een kiosk in de Mülheimerstrasse in Kalk te roken. Af en toe valt er een woord Arabisch. Twee andere mannen wandelen over de stoep aan de overkant naderbij. Opeens komen ze in beweging. Politie in burger. Rennen heeft geen zin meer. De jongens worden tegen een geparkeerde auto gezet: handen op de rug, broek naar beneden, tas open, jas open, trui uit.

null Beeld Daniel Rosenthal
Beeld Daniel Rosenthal

Het gebeurt op klaarlichte dag - de winkeleigenaar voor wiens deur het gebeurt, kijkt niet op of om, omdat Kalk als 'gevaarlijk gebied' geldt. Later, na een nieuwe fouilleersessie een straat verderop, bevestigt een van de agenten dat het om Noord-Afrikaanse jongens gaat. Sinds Nieuwjaar fouilleren ze hier met een team extra, zegt de agent, op zoek naar bewijs. In deze drie gevallen vonden ze niks.

Winkeleigenaar Nouri begrijpt niet dat de politie 'in deze tijd' zo'n belangrijke zaak niet sneller oplost. Hij voelt dat hij meer dan voorheen gewantrouwd wordt. 'En ik heb er niks mee te maken. Bovendien woon ik sinds 1999 in Keulen. Het zou goed zijn als de daders bekend worden en gestraft worden.'

'Laatst wilde ik een blikje Redbull kopen', zegt Nouri. 'In de rij voor de kassa hoorde ik een Duitse man met de man achter de kassa praten over Nieuwjaar. De man zei dat Duitsland wel weer 'een kleine Adolf' kon gebruiken. Toen keek hij om. Hij zag mij. Hij zei niets meer, maar ik voelde me niet op mijn gemak.'

Shivan Ali ondervond iets vergelijkbaars, op de badmintonclub. Op de eerste training van het nieuwe jaar wilde het grootste deel van zijn Duitse clubgenoten niet meer met hem praten. 'Dat ik er op oudejaarsavond bij was, heb ik niet eens verteld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden