Wij zijn alles/ wij zijn niets

Wie in 'de Griekse ziel' graaft, stuit op een mengsel van meerder- én minderwaardigheids gevoelens. Menig Griek worstelt met de vraag: zijn we een voorbeeld voor anderen of deugen we nergens voor?

null Beeld epa
Beeld epa

Ziet u het als bakermat van democratie of als kleptocratie? Als de biotoop van de westerse beschaving of als Balkanstaat? Associeert u het met de ratio of juist met heethoofderij? Met de kardinale deugden van Aristoteles of met de dansen van Zorba?

Elk land heeft zijn liefhebbers en critici, zo uitgesproken als 'filhellinisten' en 'hellinifoben' zijn die zelden. Een Griekse tragedie die nooit zo wordt genoemd, is dat Griekenland nooit als een normaal land is gezien - het lijkt steevast ofwel voor het summum ofwel voor het schorem te moeten staan. Die kloof in perceptie loopt ook dwars door de Griekse bevolking zelf. Wie zijn oor bij autochtone Grieken te luister legt, kan zowel 'wij zijn alles' als 'wij zijn niets' te horen krijgen, soms van een en dezelfde persoon, soms in een en hetzelfde gesprek.

Wie de moderne Griekse identiteit probeert te ontrafelen stuit onherroepelijk op een mengsel van meerderwaardigheids- én minderwaardigheidsgevoelens - een gevolg van haaks op elkaar staande ideeën over wie de Grieken zijn en waar hun gewoontes, principes en mores vandaan komen.

Wie de Grieken beziet zoals 19de-eeuwse Griekse nationalisten en hun westerse filhellenistische vrienden dat deden, die ziet een continuïteit tussen de Griekse oudheid en de Griekse natiestaat die twee millennia later, in 1830, ontstond. Die continuïteit wordt tot op de dag van vandaag benadrukt in het Griekse onderwijs. Afgelopen maandag lichtte de Griekse premier Tsipras het referendum van morgen als volgt op de Griekse tv toe: 'We zijn het aan onze beginselen verplicht, wij hebben de democratie uitgevonden, onze democratie is ouder dan die van alle andere landen van de Europese Unie.'

Baken van beschaving

Griekse schoolboeken leren niet alleen dat de Griekse beschaving aan de Romeinse vooraf ging, maar ook dat een - ditmaal christelijke - Griekse beschaving de Romeinse opvolgde. Het was keizer Constantijn die zich bekeerde tot het christendom en de hoofdstad van het Romeinse Rijk in 330 verplaatste naar de toen al gekerstende Griekse wereld, naar Byzantium, door de Griekse inwoners omgedoopt tot Konstantinoupolis: stad van Constantijn. Nadat barbaarse Germaanse stammen Rome hadden verwoest, bleef Constantinopel als fier baken van beschaving overeind. Het Byzantijnse of Oost-Romeinse Rijk was een Grieks rijk en kende in vergelijking met het middeleeuwse Europa een hoogstaande cultuur. Het kreeg helaas een zware klap toen westerse kruisvaarders Constantinopel in 1204 verwoestten.

Nederlanders en andere Noord-Europeanen die dat als 'ouwe koek' bestempelen, moeten bedenken dat Grieken het jaar 1204 paraat kunnen hebben en die kruisvaarders erbij kunnen halen in een gesprek over de euro. Misschien nog wel belangrijker is 1453. In dat rampjaar namen de Ottomaanse (Turkse) mohammedanen de laatste stukken van het Byzantijnse Rijk in en veroverden ze Constantinopel. De stad viel op een dinsdag in 1453, in Griekenland is dinsdag nog altijd 'ongeluksdag'.

De Griekse oosterse christenen hadden de westerse christenen destijds om hulp gevraagd tegen de moslims. Die hulp kwam niet. Net als in 1204 voelden Grieken zich verraden - vergeten is dat geenszins.

Een standbeeld van Constantijn de Grote in Athene, Griekenland. Beeld epa
Een standbeeld van Constantijn de Grote in Athene, Griekenland.Beeld epa

De Catastrofe

Bijna vier eeuwen zuchtten de Grieken onder de Turkse bezetting, leren alle Griekse kinderen. Aan het begin van de 19de eeuw kwam deze natie in opstand, daarin bijgestaan door beroemde filhellinisten als de Engelse dichter Lord Byron, die zijn leven gaf tijdens de Griekse onafhankelijkheidsoorlog. In 1830 erkenden de Europese grootmachten een oerversie van het huidige Griekenland. De meeste Grieken leefden toen nog buiten de grenzen van dat rompstaatje met Athene als hoofdstad. De Grieken droomden van hun oude rijk en hun echte hoofdstad, Constantinopel. Eventjes, na de Eerste Wereldoorlog, leek die droom werkelijkheid te worden. De Britten en de Fransen spoorden de Grieken aan tegen de verzwakte Turken ten strijde te trekken.

Diezelfde Britten en Fransen lieten de Grieken stikken toen de Turken de Griekse droom met militaire middelen om zeep hielpen. Honderdduizenden Grieken werden uit Turkije verdreven, een gebeurtenis die de Grieken kennen als 'De Catastrofe'. De 20ste eeuw had meer catastrofes in petto: de wrede Duitse bezetting, de burgeroorlog, het kolonelsregime en de lange Griekse vluchtelingenstromen uit de oude Sovjet-Unie en Egypte.

De Grieken die de afgelopen maanden stelden dat hun land wel voor hetere vuren heeft gestaan dan de eurocrisis, die weten waar ze het over hebben. Wie gewend is met rampen om te gaan, die wordt veerkrachtig. Wat daarbij helpt, is dat het aanroepen van oude geschiedenis in Zuidoost-Europa geen taboe is.

In de Volkskrant(+) vergeleek een Syriza-aanhanger 'de strijd' tegen Dijsselbloem cum suis met die tegen de Ottomanen. De val van Constantinopel kan op een Grieks terras becommentarieerd worden als een item op CNN, in plaats van een gebeurtenis uit 1453.

Een schilderij van Lord Byron in Griekse kleding, vermoedelijk geschilderd tijdens de laatste fase van zijn leven. Beeld afp
Een schilderij van Lord Byron in Griekse kleding, vermoedelijk geschilderd tijdens de laatste fase van zijn leven.Beeld afp

Andere mentaliteit

Vindt u dat raar? Denkt u: houd ze op afstand? Zoals de Grieken in West-Europa altijd konden rekenen op bewonderaars, zo zijn ze er ook altijd op wantrouwen gestuit. Het discours van 'hellinifoben' - sceptici, cynici en 'realisten' - lijkt verrassend veel op dat van de Europese ambtenaren die zich medio 1981 verzetten tegen de toetreding van Griekenland tot de EEG, en twintig jaar later tegen de Griekse toetreding tot de eurozone. De essentie: brand je er niet aan, die lui hebben een andere mentaliteit dan wij, met Plato en Aristoteles hebben ze niets te maken, met Serviërs en Bulgaren des te meer. Waarom moeten we die Griekse opstandelingen steunen, vroegen Britse conservatieven in 1821 aan Byron. We hebben die Servische varkenshouders in hun opstand van 1804 toch ook niet gesteund?

De Grieken van Byzantium mogen in 1400 een voorsprong hebben gehad op de rest van Europa, medio 1800 was dat anders, weten hellinifoben. In de eeuwen onder het juk van de sultan waren de Grieken net als andere christenen van de Balkan van belangrijke ontwikkelingen in West-Europa afgesneden.

Griekse klassieken lagen ten grondslag aan de Renaissance en de Verlichting, maar paradoxaal genoeg gingen deze periodes aan de Grieken zelf voorbij. Terwijl in West-Europa de emancipatie van het individu op gang kwam, bleef het Ottomaanse Rijk een imperium waarin mensen om gunsten vroegen in plaats van rechten te eisen, waarin leiders hun onderdanen uitzogen en derhalve slinks om de tuin werden geleid. In dit gebied waren gezagsdragers altijd vijanden, vooral de belastingheffers van de sultan: de erfenis is die o zo twijfelachtige belastingmoraal in Griekenland, Servië, Bulgarije en Roemenië.

Byzantijns gekonkel

Westerse geschiedschrijvers die aannemelijk willen maken dat de Balkan 'anders' is, leggen ook altijd uit dat Byzantijnse gewoontes er verstrengeld raakten met die van de Turkse bezetter, met een cultuur van handjeklap, schimmigheid en corrupte onderonsjes als gevolg. In de Middeleeuwen stond Byzantium voor een beschaving. In de 19de eeuw werd 'Byzantijns' in West-Europa een synoniem voor kruiperig, en ontstond het begrip 'Byzantijns gekonkel' voor achterkamertjespolitiek van de troebelste soort.

Een Nederlandse medewerker van de Europese Commissie noemde de Griekse toetreding tot de EEG 'de grootste fout uit de geschiedenis van de Europese eenwording'. Dat zei hij in 1993, toen Griekse supermarkten Nederlandse producten boycotten uit protest tegen de Nederlandse erkenning van de voormalige Joegoslavische republiek Macedonië: de Grieken hadden het patent op de naam Macedonië, vónden de Grieken. 'Griekenland is een Balkanland, en moet ook zo behandelend worden', verkondigde deze EU-coryfee.

'Het is hier de Balkan, je moet het spel hier anders spelen dan in Europa', verzekerde een taxichauffeur in Thessaloniki me ook in 1993. Ik ben nooit vergeten hoe een bejaarde Griekse man mij hoffelijk bedankte voor een lift in de buurt Florina: 'U rijdt beschaafd, als een Europeaan.' Nota bene op de geboortegrond van de Europese beschaving! Hadden Plato en Aristoteles een rijbewijs gehad, dan hadden ze nog veel beschaafder gereden.

Net als in andere landen van Zuidoost-Europa kunnen verhandelingen over de eigen heldendaden plompverloren worden afgewisseld met zinnetjes als 'we deugen nergens voor' en 'geef het niet in handen van een Griek'. Een verschil met andere Balkannaties is dat het Griekse beeld van het eigen verleden veel hoogstaander is: centrum van de beschaving, uitvinders van democratie, epicentrum van alle kennis.

Wraakgodinnen

Het lijkt daarbij wel of de ene versie van de geschiedenis de andere oproept. Waar wordt verheerlijkt, wordt steevast ook gedemoniseerd. Waar een grootse geschiedenis wordt opgetuigd, zijn ontmaskeringen nooit ver weg. Het zijn steevast de meest geromantiseerde geliefden die later het diepste vallen. Je kunt beweren dat mooie en minder mooie versies van de Griekse geschiedenis elkaar niet per definitie uitsluiten, dat ze elkaar aanvullen, dat het 'én én' is en en niet 'óf óf', dat syntheses mogelijk zijn. Zo niet in de manier waarop die geschiedenis ter sprake komt: het is, afhankelijk van de gesprekspartner of het moment van de dag, alles of niets.

Menig Griek worstelt bewust of onbewust met die ene vraag: zijn we nu een voorbeeld voor iedereen of willen we nergens voor deugen?

Dat Griekenland in grote meerderheid wordt bewoond door gewone mensen die dingen ook liever anders hadden gezien, dat die mensen werden meegesleept in een crisis die zij niet hebben veroorzaakt, dat geen enkele Griekse ondeugd andere Europese naties vreemd is, ook al kenden die geen Ottomaanse bezetting, blijft ongezegd. Alsof de Enrinyen, de klassieke wraakgodinnen, dit volk geen normaliteit gunnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden