Column

'Wij waren intellectuelen, televisie was een beetje verdacht'

Een Zomergasten over verbeelding, verhalen, vertellen en de (tweede) werkelijkheid.

Annejet van der Zijl. Beeld anp

Ze is een laatbloeier, vertelde schrijfster/journaliste Annejet van der Zijl in Zomergasten. Dat is maar goed ook, voor iemand die als beginnend journaliste in haar vormende jaren tachtig 'niet goed in mijn tijd' zat. Het was de aanzet voor een kenmerkende schets van die zwaarmoedige tijd, die generatiegenoten maar al te bekend zal zijn voorgekomen: 'Wij waren de verloren generatie. Ik heb nooit het gevoel gehad dat iemand op me zat te wachten', aldus Van der Zijl.

In haar jeugd speelde televisie nauwelijks een rol: het enige toestel stond in de slaapkamer van haar onderwijzersouders in Leeuwarden. 'Wij waren intellectuelen, televisie was een beetje verdacht.'

Van der Zijl las veel als kind. Annie M.G, Schmidt, het onderwerp van haar latere biografie, kwam er thuis bij haar linkse, alternatieve ouders niet in: Jip en Janneke waren veel te rolbevestigend, musicals waren ook verdacht.

De verlegen, beetje bangige Annejet vluchtte in de verbeelding, zei ze. Ze had 'voor een deel een fijne jeugd', maar ze had 'ook wel eens gevoel dat ik hem grotendeels gedroomd heb'.

Dr Zhivago - hopofdrolspeler Omar Sharif heeft haar ooit op de wang gekust, vertelde ze - deed haar als achtjarige inzien dat dat verhaal 'spannender was dan als ik naar buiten keek en Leeuwarden zag'.

Die 'tweede werkelijkheid' had ze nodig, zei ze. 'Nog steeds eigenlijk': 'Het is heerlijk om op een dag dat er niks gebeurt en het regent, zo in je hoofd te kunnen verdwijnen.'

Zo ontstond een soepele, meeslepende avond die in het teken stond van de verbeelding en de waarheid, of, zoals ze het zelf zei: 'de kracht van het verhaal'.

Nieuws en primeurs interesseerden haar al snel niet. Toen ze in 1992 hoorde dat Bosniërs in Sarajevo mogelijk hun eigen burgers hadden vermoord omdat er toen net zoveel media in de stad aanwezig waren, ontdekte ze dat journalistiek te veel gemanipuleerd wordt.

Ze zette zich aan misdaadverhalen waarin ze levens reconstrueerde, van het hoertje Sissy tot de straatschoffies van Amsterdam. Conclusie: 'slecht' worden de meeste 'gewone mensen' bij toeval.

De reconstructie komt vaak dichter in de buurt van de werkelijkheid dan het snelle nieuws, ondervond ze. 'The truth is the daughter of time', leerde ze tijdens haar opleiding journalistiek in Engeland: 'Het is maar weinig mensen gegeven de waarheid te zien op het moment dat die gebeurt.'

Ze illustreerde dat onder meer met een interview van Theo van Gogh met Pim Fortuyn, waarin de laatste ware en voorspellende woorden zei over economische ongelijkheid van de moslimwereld, en de 'brisante tijd' die dat zou kunnen opleveren. Van der Zijl: 'Nu denk je: Pim had toch gelijk. Toen zag ik dat niet. Ik kon dat niet.' Ze was de enige niet.

Het maant tot bescheidenheid, opperde Van der Zijl. 'Mensen roepen tegenwoordig zo snel een mening. Er is niets mis mee dat je het even niet weet.' Zelf schaart ze zich ook onder de twijfelaars en de wachtenden.

In een bloedstollend fragment uit de documentaire Bravehaerts vertelde het Noorse meisje Johanne wat zij meemaakte tijdens de moordpartij van Anders Breivik op Utoya. Het was een feitelijk, beeldend relaas, zonder één vraag onderbroken.

Van der Zijl doceerde over het ontbreken van bijvoeglijk naamwoorden. 'Ze vertelt alleen maar heel sec wat er gebeurd is.' Dat doet ze in haar boeken ook, 'en dat maakt het spannend.' En: 'Het zijn vaak de kleine details die een verhaal echt maken.'

Over haar eigen leven wilde ze niet al te veel details prijsgeven. Ze had rond haar geboorte haar tweelingbroertje verloren. Dat had haar - inmiddels overleden - vader ook meegemaakt, en over beide gevallen kon hij nooit praten. Van der Zijl vertelde het - naar aanleiding van de documentaire Lone Twin van Anna van der Wee - 'om te laten zien hoe belangrijk het vertellen van dingen is'.

Maar over de dood kon en wilde Van der Zijl dan zelf weer niet praten, overigens mede doordat ze er niets van begreep en er naar eigen zeggen weinig zinnigs over te vertellen had.

Zoals ze eerder op de avond zei: 'Wat ik kan, is woorden vinden voor verhalen van andere mensen.'

Ze vergeleek haar manier van scheppen met het fragment van Mick Jagger (de tweede maal dit seizoen dat de Rolling Stones aan bod kwamen) die aan het schaven was aan een ruwe Sympathy for the devil. Door het schrijven voelde ze zich nu (pas sinds haar veertigste ongeveer) 'heel erg thuis in deze wereld'.

Met dat sprookjesachtige einde besloot een meeslepende, herkenbare avond van een vrouw die haar leven reconstrueerde alsof er een vooropgezette plot in zat. Het was in elk geval een mooi verhaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.