Commentaar

'Wij waren in de oorlog geen dadervolk, net zo min als een heldenvolk'

Ook de Belastingdienst was fout in de oorlog. Nederlanders zien zichzelf onderhand als 'dadervolk', schrijft Sander van Walsum in zijn commentaar.

Toeristen staan donderdag in de rij voor het Anne Frankhuis in Amsterdam. Beeld ANP
Toeristen staan donderdag in de rij voor het Anne Frankhuis in Amsterdam.Beeld ANP

De hoogleraar belastingrecht en CDA-senator Peter Essers zal weinig verbazing hebben gewekt met zijn vaststelling - na gedegen historisch onderzoek - dat de Nederlandse Belastingdienst in de jaren 1940-'45 de bezettingsautoriteiten niet energiek heeft tegengewerkt. Waarom zou de Belastingdienst immers een uitzondering hebben gevormd op de regel van lijdzaamheid en accommodatie? Vrijwel alle geledingen van de Nederlandse samenleving zijn onderhand op hun houding tijdens de Duitse bezetting beoordeeld, en vrijwel allemaal zijn ze tekortgeschoten. Vooral met betrekking tot de Joodse Nederlanders.

Daarbij worden steevast de beschamende en onloochenbare feiten genoemd: dat ruim 70 procent van de Nederlandse Joden om het leven is gebracht, dat relatief veel Nederlanders aan Duitse zijde vochten en dat van noemenswaardig verzet pas sprake was toen de Duitse nederlaag zich aftekende. Hieraan wordt in het algemeen de conclusie verbonden dat het lot van de Joden de Nederlanders onverschillig liet, of dat ze zelfs heimelijk met de 'Endlösung' sympathiseerden. De Nederlandse oorlogshistoriografie is volgens historicus Bart van der Boom in een cirkelredenering gevangen: 'Hoe konden zoveel Joden worden weggevoerd? Door de onverschilligheid van de omstanders. Waar blijkt dat uit? Uit het feit dat zoveel Joden zijn weggevoerd.'

In zijn boek Wij weten niets van hun lot, in oktober bekroond met de Libris Geschiedenis Prijs, maakte Van der Boom aannemelijk dat op die onverschilligheid veel is af te dingen. De gruwelen die zich in het Oosten voltrokken, waren letterlijk onbevattelijk. De Nederlanders, die al eeuwen in een redelijke harmonie met hun bestuurders hadden geleefd, wisten niet hoe zij zich moesten opstellen tegenover een overheid die niet de hunne was.

Dit alles doet niets af aan het lot van de Joodse Nederlanders en de andere vervolgingsslachtoffers. Wel is het een broodnodige nuancering van het overheersende beeld dat de Nederlanders een 'volk van daders' vormden. Die vaststelling - sinds de jaren zeventig bijna een dogma - doet even weinig recht aan de werkelijkheid als de oudere mythe van het 'heldenvolk'.

Sander van Walsum is redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden