Wij stonden model voor Amerikaanse revolutie

Nederland is niet ontstaan in 1813, maar in 1588, met de keuze voor de onafhankelijkheid van Spanje.

Tijdens zijn bezoek aan Amsterdam kreeg Obama afgelopen maandag het Plakkaat van Verlating uit 1581 te zien. Speciaal voor hem was het overgebracht van het Nationaal Archief in Den Haag naar het Rijksmuseum. Deze moeite was zeker aan hem besteed. De Amerikaanse Declaration of Independence uit 1776 lijkt in doel, vorm en structuur opvallend veel op dit Plakkaat van Verlating - de Nederlandse Onafhankelijkheidsverklaring. Obama onderkent de betekenis van zo'n document onmiddellijk. Hij is een politicus die beseft dat de gedeelde geschiedenis van een natie de basis vormt van zijn democratisch vocabulaire. In toespraken maakt hij hiervan vaak en vaardig gebruik.


Hoe anders is dit onder Nederlandse politici. Die voelen zich ongemakkelijk bij alles wat riekt naar geschiedenis en traditie. Waar Frits Bolkestein in 1994 nog een gebrek aan een 'bezielend verband' signaleerde, laat premier Rutte zich liever voorstaan op zijn gebrek aan 'visie'. Zijn ambtsvoorganger kwam niet verder dan de oppervlakkige verwijzing naar de 'VOC-mentaliteit'. En dat terwijl Nederland een unieke en spectaculaire ontstaansgeschiedenis heeft.


In de vrijheidsstrijd tegen de Spaanse koning Filips II werden de kiemen gelegd van de ontwikkeling van onderdanen naar burgers. De principiële kern van die strijd is ons overgeleverd in de vorm van drie 'geboortepapieren van Nederland'. Allereerst de Unie van Utrecht (1579), dat de verdedigingsalliantie vormde waaruit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795) ontstond en dat zou blijven dienen als een Grondwet avant la lettre. Vervolgens de Apologie (1581), het pamflet waarmee Willem van Oranje emotioneel afstand nam van de koning van Spanje en zijn strijd voor vrijheid en verdraagzaamheid onderbouwde. En als klapstuk het Plakkaat van Verlating (1581), waarmee de Staten-Generaal de 'tiran' Filips II van zijn gezag over de Noordelijke Nederlanden ontheven verklaarde vanuit het zelfbeschikkingsrecht van de Nederlandse bevolking. Daarin wortelde de onafhankelijkheid waarvoor in 1588 gekozen werd met de oprichting van de Republiek.


De drie documenten markeren het ontstaan van de onafhankelijke Nederlanden, eerst als (con)federatie en sinds twee eeuwen als de eenheidsstaat die we nu kennen. Maar zij symboliseren ook de 'Nederlandse Revolutie' die de opstand tegen de Spaan-se koning was: een omwenteling in woord en daad, waarbij vrijheid, religievrede en zelfbeschikkingsrecht werden afgedwongen. Onze revolutie vertoont veel overeenkomsten met het revolutionaire ontstaan van de Verenigde Staten van Amerika, maar dan twee eeuwen vroeger.


Obama zal weten dat de Amerikaanse Founding Fathers gretig lazen over de Nederlandse Revolutie, onder andere door de vele heruitgaven van de drie geboortepapieren in hun tijd. In de woorden van Benjamin Franklin: 'In de liefde voor vrijheid en de moed in de verdediging ervan, is Holland ons voorbeeld geweest.'


Zaterdag viert Den Haag de Grondwetdag, omdat 200 jaar geleden de Grondwet van het vorstendom van de Verenigde Nederlanden werd goedgekeurd. De auteur Gijsbert Karel van Hogendorp baseerde zich op de hervormingen van de Bataafs-Franse tijd (1795-1813), maar ook op de Unie van Utrecht en het Plakkaat van Verlating. 1814 was dus geen geboorte van Nederland, maar een doorstart. Van Hogendorp was weliswaar orangist en geen patriot, maar had goede banden met de Amerikaanse revolutionairen.


Vieringen van 1813 slaan zelden aan, omdat Nederland daarmee, zo constateerde ook al de historicus Johan Huizinga in 1913, de helft van zijn verleden, en wel het meest interessante, overslaat. Dit gebeurt nu weer. Juist rond de herdenking van 200 jaar koninkrijk moeten we ons realiseren dat de werkelijke start van de Nederlandse geschiedenis spectaculairder en principiëler was dan in de diffuse periode na de val van Napoleon. Politici van nu zouden de 'geboortepapieren van Nederland' centraal moeten stellen voor het Nederlands burgerschap in onderwijs en voorlichting.


Een concrete stap zou zijn om de huidige Grondwet te voorzien van een preambule die, op basis van de gedeelde, revolutionaire geschiedenis van meer dan vier eeuwen geleden, de volkssoevereiniteit, vrijheid en verdraagzaamheid verankert als morele basis van de moderne rechtsstaat. Als voorbereidende stap zou het ministerie van Onderwijs in het kader van 200 jaar koninkrijk een concours kunnen uitschrijven voor alle Nederlanders. Vervolgens zou de Staten-Generaal uit de bekroonde exemplaren de preambule kunnen samenstellen.


Op 29 maart presenteren de auteurs in het Nationaal Archief het boek De geboortepapieren van Nederland, met daarin de drie documenten in hedendaags Nederlands.

Coos Huijs en Geerten Waling

zijn historici.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden