Interview

'Wij richten ons op de armste mensen ter wereld'

Superfilantroop Bill Gates kwam langs om te bepleiten dat Nederland weer het voortouw neemt in ontwikkelingshulp.

Beeld Jiri Büller

Drie fractievoorzitters krijgen een lesje ontwikkelingshulp van Bill Gates. Na het CDA en D66 is VVD-leider Halbe Zijlstra als laatste aan de beurt voor een preek van de rijkste man ter wereld. Na een kwartier staat hij weer buiten. Snel trekt hij zijn stropdas recht, op een drafje gaat hij ervandoor.

'Ik heb de politici zojuist verteld dat het geld dat jullie land nu uitgeeft aan de opvang van asielzoekers, niet ten koste zou moeten gaan van het budget voor ontwikkelingssamenwerking', legt Gates even later uit. 'Je kunt moeilijk tegen Afrikaanse vrouwen zeggen: we hebben even een crisis in Europa, dit jaar krijg je geen anticonceptiemiddelen of vaccinaties.'

Toch is dat precies wat er nu gebeurt: de pakweg 1 miljard euro die Nederland in 2015 kwijt was aan de opbouw van nieuwe opvanglocaties voor vluchtelingen, komt grotendeels uit de pot die bestemd was voor internationale ontwikkelingshulp.

Eigen regio

Daarover is eerder al gemopperd door ngo's. Maar komt die kritiek uit de mond van de machtigste kapitalist ter wereld, dan vegen zelfs premier Rutte en VVD-fractieleider Zijlstra hun agenda ervoor leeg. Terwijl de liberalen toch al jaren pleiten voor een verlaging van de ontwikkelingsbudgetten. Zijlstra haalde vorig jaar nog de headlines met een vurig pleidooi voor een ontwikkelingsbeleid 'gericht op onze eigen regio' en het verdedigen van Nederlandse belangen.

Dat zijn geen zaken waarvan de oprichter van Microsoft blij wordt. 'Ooit was Nederland een van de meest genereuze landen. Ik weet niet waarom, maar de laatste jaren is het percentage dat jullie besteden aan ontwikkelingshulp gezakt tot 0,5procent van de begroting.' Dat is nog steeds niet verschrikkelijk slecht, zegt Gates, maar de rol van gidsland is Nederland nu internationaal wel kwijt. 'Noorwegen, Zweden, het Verenigd Koninkrijk, dat zijn nu de voorbeeldlanden.'

Het zou desastreus zijn als het budget voor ontwikkelingssamenwerking door de vluchtelingenproblematiek nog lager uitkomt dan 0,5 procent, zegt Gates. 'Dat gaat echt ten koste van de continuïteit in de landen en de thema's waarin je gespecialiseerd bent. En eigenlijk hoop ik dat jullie gewoon weer terugkomen op het oude percentage van 0,7 procent, nu de economie aantrekt. Maar ik ben geen Nederlandse kiezer.'

Tekst loopt door onder de afbeelding

Premier Mark Rutte ontvangt Microsoft-oprichter Bill Gates in het Torentje op het Binnenhof. Gates is in Nederland op uitnodiging van staatssecretaris Sander Dekker (Onderwijs) in verband met het Nederlandse EU-voorzitterschap. Beeld anp

Kiezers horen te weinig terug over alle goede dingen die in het verleden zijn bereikt, denkt Gates. 'Als je de camera alleen richt op de 20 procent van de wereld waar nog steeds veel armoede heerst, lijkt het alsof er niets is veranderd.'

Zelf grijpt hij elke gelegenheid in het gesprek aan voor een opsomming van wat er allemaal wél goed gaat. 'Landen als Zuid-Korea, Brazilië, Mexico, India en China zijn van de belangrijkste hulpontvangers nu donors geworden. Dat zijn fantastische prestaties. Ik reis de wereld over en ik zie dat ontwikkelingshulp werkt. Met de bestrijding van malaria en tuberculose worden vele levens gered. Je kunt er trots op zijn als jouw overheid daaraan een bijdrage heeft geleverd.'

Bill Gates (60) was in 1975 de medeoprichter van Microsoft. Als twintiger en dertiger werkte hij zich naar eigen zeggen te pletter. 'Ik geloofde niet in weekends of vakanties. Ik had geen vrouw, geen kinderen, ik was obsessief.'

Dankzij het besturingssysteem Windows groeide Microsoft uit tot een megabedrijf en werd Gates multimiljardair. In de Forbes-lijst van rijkste mensen ter wereld staat hij in 2015 bovenaan, met een geschat vermogen van ongeveer 80 miljard dollar.

In 2000 richtte de miljardair samen met zijn echtgenote de Bill & Melinda Gates Foundation op, die zou uitgroeien tot de grootste particuliere stichting ter wereld. Het was onder meer een brief van zijn moeder die het echtpaar overtuigde dat hun verantwoordelijkheid op deze wereld verder strekt dan hun eigen kring. 'Van degenen aan wie veel is gegeven, wordt ook veel verwacht', schreef moeder Gates vlak voordat zij in 1994 aan borstkanker overleed.

Sinds de oprichting spendeerde de Bill & Melinda Gates Foundation 34,5miljard dollar aan goede doelen bijna tien keer het jaarbudget van de Nederlandse overheid voor ontwikkelingssamenwerking. Miljarden gaven zij uit aan het onderzoek naar vaccinaties tegen onder andere polio, malaria en hiv. De laatste tijd richt de stichting zich er ook op kleine boeren te helpen om te gaan met de effecten van klimaatverandering.

Melinda Gates. Beeld reuters

Gates leest veel wetenschappelijke stukken en literatuur over de digitale revolutie, om zo de strategie van de stichting te kunnen bepalen. Een kwart van zijn tijd is hij op reis, in ontwikkelingslanden of zoals nu, om westerse politieke leiders te spreken.

'Maar ik ben niet meer zo obsessief als vroeger. Ik bridge, ik tennis, besteed tijd met de kinderen. Ik neem tegenwoordig meer vakantie dan de gemiddelde Amerikaan.' Lachend: 'Maar nog altijd niet zoveel als jullie in Europa.'

Het gezicht achter het grote zwarte brilmontuur is dan wel getekend door rimpels en ouderdomsvlekken, in hem schuilt nog altijd de jonge Microsoft-nerd die heilig gelooft in technologie en beslissingen neemt op basis van de cijfers.

Als Gates praat over honger of kindersterfte, klinkt daarin geen emotie door. Veeleer lijkt hij gedreven te worden door een zakelijk pragmatisme: als je met één investering een veelvoud aan positieve effecten kunt teweegbrengen, waarom zou je dat dan niet doen?

'De wereldwijde kindersterfte is inmiddels gehalveerd van 12 miljoen naar 6 miljoen per jaar, de armoede is gehalveerd, analfabetisme is teruggedrongen. Dat zijn de feiten.'

Nu wordt ontwikkelingsgeld vooral ingezet uit eigenbelang. De EU heeft Turkije 3 miljard euro beloofd voor zorg en onderwijs, in ruil voor het weghouden van vluchtelingen uit Europa. Hoe kijkt u tegen zo'n deal aan?

'Naar mijn mening is dat eigenlijk geen ontwikkelingshulp, maar een soort pragmatische economische gift. Het is misschien verstandig, maar je moet dat niet verwarren met echte ontwikkelingshulp, waar het bijvoorbeeld gaat om het ontwikkelen van vaccins die voorkomen dat kinderen doodgaan aan diarree.'

Maar is het verstandig beleid?

Gates' woordvoerder grijpt in. 'Ik denk niet dat Bill jullie gaat vertellen of het verstandig of immoreel is dat Turkije geld krijgt van Europa.'

Waarom niet?

Weer antwoordt zijn woordvoerder: 'Het is niet aan de Foundation om daarover te oordelen. Wij richten ons op de armste mensen ter wereld.'

Gates zelf vervolgt: 'Niet alle vluchtelingen zullen naar Europa komen. Als je investeert in mensenlevens, zorgt dat ze gezond blijven en naar school kunnen, dan blijven mensen in hun land. Hoe je de mensen die achterblijven het best bereikt, hoe je dat tegen zo laag mogelijke kosten doet, ik ben daarin geen expert. De schaal van dit probleem is uniek in de recente geschiedenis.'

Europa zet een hek om het continent, maar lijkt nauwelijks bereid de achterblijvers in de regio substantieel van hulp te voorzien. Daarvan vindt u toch wel iets?

'Niemand pleit voor meer ontwikkelingsgeld dan ik. Maar landen hebben gewoon geen open grenzen. Ook mijn land zegt niet: kom maar binnen allemaal. Ik zou het een interessant experiment vinden, maar er is op het moment geen politieke meerderheid voor. Het beleid van wie je binnenlaat, dat is een complex vraagstuk dat elk land zelf moet oplossen.'

In zijn thuisland de Verenigde Staten investeerde de Gates Foundation honderden miljoenen in verbetering van het onderwijs. Maar de gesponsorde scholen werken volgens een nogal competitief, op toetsen gericht systeem. In de praktijk leidt dat soms tot 'teaching to the test' het klaarstomen voor een examen is belangrijker dan inhoudelijke kennisverwerving.

Het is voor critici een voorbeeld van het gevaar van de 'filantrokapitalisten', zoals de megarijke goede-doelenondernemers als Bill Gates en Facebook-oprichter Mark Zuckerberg ook wel worden genoemd. Wat betekent het als enkele zeer vermogende individuen de richting kunnen bepalen op belangrijke terreinen als onderwijs en gezondheidszorg, zonder dat er sprake is van enige democratische controle?

Minister Lilianne Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking ontvangt Microsoft-oprichter Bill Gates in haar werkkamer op het ministerie. Beeld anp

Op de klimaattop in Parijs haalde Bill Gates dit najaar een aantal investeerders over om 2 miljard te steken in de ontwikkeling van duurzame energie. Regeringsleiders als Hollande en Obama steunen de stichting en zegden toe de inleg te verdubbelen.

Jullie zeiden als privé-investeerders enkel bereid te zijn geld te steken in onderzoek als de overheden ook meebetalen aan het programma. Daarmee oefent u als filantroop toch grote politieke druk uit?

'We hebben twintig landen zover gekregen dat zij hun onderzoeksbudget hebben verdubbeld. Natuurlijk steunen we start-ups overal ter wereld die een doorbraak op het gebied van schone energie weten te forceren. Maar als we moeten kiezen, zullen we eerder investeren in landen waarvan de overheid heeft meegedaan aan de budgetverdubbeling.'

U krijgt dat voor elkaar dankzij uw vermogen en uw macht.

'Nou macht... zo zou ik het niet willen noemen. Het is een keuze. Om in plaats van een jacht te kopen, je geld uit te geven aan een doorbraak op het gebied van schone energie. Ja, ik moedig mensen aan om daarin geld te steken. Niet iedereen heeft dat eerder zo gedaan, maar ik wel.' Hij heft zijn handpalmen quasi-dramatisch in de lucht: 'Ik beken schuld.'

U bent niet gebonden aan kiezers of aandeelhouders, u kunt doen wat u wilt. Maar dat leidt er ook toe dat u heel erg de richting bepaalt. U kiest voor onderzoek naar vaccins en trekt andere partijen daarin mee, terwijl hulporganisaties misschien wel vinden dat ondervoeding in Afrika eerder aangepakt moet worden.

'Ik geef inderdaad slechts 200 miljoen per jaar uit aan ondervoeding', zegt Gates met een cynisch glimlachje.

We bedoelden het als voorbeeld van hoe rijke filantropen zoals u de koers bepalen.

(Opnieuw cynisch van toon:) 'Ja het is een heel gek idee, maar in een kapitalistisch systeem kiezen mensen zelf hoe ze hun geld willen uitgeven. Interessant. Ik had boten kunnen kopen, of piramides of Rolls Royces. Als je van mening bent dat andere rijken hun geld beter besteden, schrijf het op. Ik heb ervoor gekozen om geld uit te geven aan de bestrijding van kindersterfte. Die vrijheid is inherent aan een kapitalistisch systeem. Mensen kunnen zeggen dat ik misschien de verkeerde doelen heb uitgekozen. Ik koop geen schilderijen, dus ik drijf de kunstprijzen niet op. Tja, dat is treurig.'

U bent een op-en-topkapitalist en verwacht ook veel positiefs van het bedrijfsleven in ontwikkelingslanden. Aan de andere kant zijn er de minder florissante verhalen van misdragingen van multinationals, die bijvoorbeeld land inpikken van lokale boeren. Zit daar een probleem?

'Nee. Neem bijvoorbeeld de Foreign Corrupt Practices Act (een Amerikaanse wet die het mogelijk maakt bedrijven in de VS te vervolgen voor in het buitenland gepleegde wandaden red.). Die heeft een standaard gezet voor hoe bedrijven zich horen te gedragen. Dat werkt fantastisch. Op een paar uitzonderingen na handelen deze multinationals veel ethischer dan het gemiddelde bedrijf. Als het gaat om innovatie, het creëren van banen, dan zie ik vooral dat multinationals een positieve rol spelen in ontwikkelingslanden. Wat het opkopen van land betreft: grond kun je niet oppakken en meenemen. Dus als een bedrijf investeert in wegen en fabrieken in zo'n gebied, dan nemen zij een groot risico.'

Er is een race to the bottom gaande die door het optreden van multinationals wordt versterkt. De textielindustrie verhuist vanuit India naar Bangladesh of Afrika omdat de lonen daar nog lager liggen.

'Het is andersom. India wordt elk jaar rijker, dat is de snelst groeiende economie ter wereld. Als jij een land kan vinden dat opeens in armoede is vervallen vanwege het optreden van een multinational, dan zou dat interessant zijn. Je zult het niet vinden. Waardoor wordt een land arm? Slecht bestuur en oorlog.'

U ziet vooral de voordelen van private spelers?

'Wij hoeven met niemand rekening te houden. De foundation heeft maar twee stemmers: Melinda en ik. Het voordeel is dat ik niet zoals een overheid politieke vrienden hoef te zijn met Mobutu (oud-president van toenmalig Zaïre red.) om in zijn land te kunnen investeren. Voor een overheid is het moeilijker om langdurige, onzekere projecten te financieren: de zittingstermijn van een regering is korter dan de ontwikkelperiode van een vaccin. Voor het onderzoek naar vaccins tegen hiv of malaria huren we gespecialiseerd personeel in en wedden we op meerdere strategieën. Dat is risky stuff.'

Dus dat gaat ook weleens mis?

'Natuurlijk. Toen we vijftien jaar geleden begonnen, had ik gehoopt dat we inmiddels een hiv-vaccin zouden hebben ontdekt. Het is een teleurstelling dat dat niet is gelukt. Er is een eerste- generatiemalariavaccin, maar de effectiviteit daarvan is matig. We hebben daaraan al 300 miljoen dollar uitgegeven, en toch is het niet wat we hadden gehoopt. Er is een tweede-generatievaccin nodig. Maar we weten in welke richting we moeten zoeken, dus we gaan door.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden