Onze gids deze week

'Wij hebben kunst nodig om tot perfectie te komen'

'Inspiratiebronnen? Ik héb helemaal geen inspiratiebronnen!' Fotograaf Oliviero Toscani, wereldberoemd van zijn opruiende Benetton-campagnes, wil evengoed best vertellen wat hem cultureel behaagt.

Beeld Els Zweerink

Ontregelen - voor Oliviero Toscani is het een way of life. Dus als je hem vraagt of hij gids van de week wil zijn, zegt hij ja. Als je hem vervolgens vraagt naar zijn voorbeelden of inspiratiebronnen, zegt hij ijskoud dat hij die niet heeft. 'Belangrijk voor een kunstenaar is dat hij zijn hoofd helemaal leegmaakt. Als je ideeën zoekt bij andere mensen of andere dingen, heb je zelf blijkbaar geen ideeën. Echte kunstenaars doen wat ze denken. Ze worden naar iets toe geduwd en dat iets is het idee. Het idee is op zoek naar hen en niet andersom.'

Ontregelen, hij deed het eerder dit jaar in het Amsterdamse debatcentrum De Balie. Wat is goede marketing, vroeg een jonge marketingman. 'Goede marketing bestaat niet. Marketing is bullshit', bulderde Toscani door de zaal. Toch werd de naam van fotograaf Oliviero Toscani definitief gevestigd met marketingcampagnes. Voor de kledingfirma Benetton maakte hij vanaf 1982 reclame die niet de kleding, maar onderwerpen als racisme, doodstraf, maffia, aids en geweld als thema had. Een witte baby aan een zwarte borst, een pater die zoent met een non, portretten van ter dood veroordeelden: zijn foto's voor het modemerk waren even veelbesproken als omstreden. De buzz reikte tot ver buiten de reclamewereld.

Toscani werkte voor glossy magazines en grote modemerken, maar stelde ook het daar gecreëerde vrouwbeeld ter discussie. Hem werd verweten dat hij aan de ene kant geld verdiende met zaken die hij aan de andere kant verfoeide. Zelf zag hij dat anders. 'Wie creatief wil zijn, moet een verstoring van de orde teweegbrengen.

'Maar wij van de Volkskrant willen dus graag wat van uw inspiratiebronnen weten, meneer Toscani, plaatsen, dingen, mensen die belangrijk voor u zijn en waar wij misschien ook wat aan hebben.' Met opgewekte dwarsheid strooit hij met een bullshit hier en een bullshit daar. We gooien het over een andere boeg: 'Uw vader was ook fotograaf.' Het werkt.

'Mijn vader werkte als nieuwsfotograaf bij de Italiaanse krant Corriere della Sera. Mijn oudere zuster fotografeerde architectuur en design. Ik heb dat beroep dus niet gekozen, dat beroep heeft mij gekozen. Mozart was ook zo iemand: diens vader was componist. Charlie Chaplins vader was bij het toneel. Als ik op mijn achttiende een beroep had moeten kiezen, had ik misschien een foute keuze gemaakt. Stel dat ik advocaat had willen worden. Op je achttiende besluiten dat je advocaat wilt worden: schande, schande! Als advocaat ben je de hele dag bezig met middelmaat. Want mensen die heel erg rijk zijn, gaan niet naar een advocaat. En mensen die heel erg arm zijn hebben geen advocaat nodig. Dus alleen de middelmaat gaat naar een advocaat. Er is heel veel middelmaat tegenwoordig. Verschrikkelijk.'

Beeld Els Zweerink

CV

1942 geboren in Milaan

1960-1975 studie fotografie en grafische kunst aan de kunstnijverheidsschool in Zürich

1980 - heden werkt voor onder meer Elle, Vogue, L'Uomo Vogue, Harper's Bazaar, Esprit, Valentino, Chanel, Fiorucci, Prenatal

1982-2000 art director Benetton Group

1990 oprichter magazine Colors, van Benetton

1993 oprichter van Fabrica samen met Luciano Benetton, creatieve denktank en postdoctorale opleiding voor talent in de kunsten

1999-2000 creatief directeur van Talk Miramax, New York

2005 campagne voor het kledingmerk Ra-Re waarin homorechten werden verdedigd

2007 campagne tegen anorexia

1. Regio: Toscane

'Toen ik in de jaren zestig op de kunstacademie zat dacht ik dat ik Paul Klee was. Ik maakte veel aquarellen. De ouders van een vriend van de kunstacademie hadden een huis in Toscane. Ik had als student niet zo veel geld, dus dat was een ideale plek voor mij om te gaan schilderen. Toen ik een jaar of vijftien later ging trouwen, zei mijn toenmalige geliefde: zullen we een huis kopen op Panarea, een eilandje boven Sicilië? Ik zei: nee, nee, nee, als ik een huis koop, is het in Toscane. Ik heb haar meegenomen naar die heuvel en gezegd: kijk, daar glinstert de oceaan - het landschap, perfect klimaat, fantastisch: dit is Toscane! Ik vroeg aan een bewoner van een huis op die heuvel of ik zijn huis kon kopen. Dat kon. Prachtig, een vakantiehuis op een uur van Florence met al zijn kunstschatten, met het Uffizimuseum.

'Dat was in 1970. Toen ik me later afvroeg waar ik me definitief wilde vestigen, in New York, in Parijs of waar dan ook, zei mijn vrouw: zou je niet willen wonen waar je op vakantie gaat? Ja, daar had ze gelijk in. In 1980 zijn we voorgoed in dat huis gaan wonen. Ik woon in mijn vakantie. Ik hoef dus nooit meer op vakantie.'

2. Muziek: Afrikaanse ritmes

'Sinds mijn studietijd hou ik van Afrikaanse ritmes. Veel kunstenaars verzamelen primitieve kunstvoorwerpen, ik verzamel primitieve muziek.

'Als ik in Afrika ben ga ik naar plekken waar de plaatselijke bevolking naar muziek komt luisteren. Meestal staan daar amateurs te spelen. Ik hou zowel van het ritme als van het geluid - Afrikanen hebben ongelooflijk mooie stemmen.

'Ik hou ook van bijvoorbeeld Mozart, Vivaldi en van mijn generatiegenoot Bob Dylan, maar Afrikaanse muziek gaat rechtstreeks naar mijn hart. Ik functioneer op een erg basale en primitieve manier die heel goed aansluit bij die muziek. Mijn sentiment, mijn reacties, mijn instinct - het zit allemaal in die muziek.

'Religieuze mensen noemen dat soul. Hoe je het ook noemt, ik hoor mijn innerlijke stem in die muziek.'

Fela Kuti in Lagos, 1978.'Ik hou zowel van het ritme als van het geluid Afrikanen hebben ongelooflijk mooie stemmen.' Beeld Lebrecht/Hollandse Hoogte

3. Medium: Fotografie

'Sinds er fotografie is, is er geschiedenis, een historisch menselijk geheugen. Fotografie en documentaire-films zijn de belangrijkste media.

'Ga maar na: weet iemand wat er allemaal gebeurde tijdens de kruistochten? Wat jullie Nederlanders uithaalden in jullie koloniën? Als de fotografie toen had bestaan, zouden veel van jullie helden, van jullie Peter Stuyvesants, geen held zijn geworden. Voor Napoleon zouden lang niet zo veel monumenten zijn opgericht in Frankrijk als er een fotograaf achter hem aan had gelopen. De concentratiekampen - we weten dat ze hebben bestaan omdat ze zijn gefotografeerd.

'Fotografie is het geweten van de mensheid. Zelfs de bijbel zou er anders hebben uitgezien als er fotografie was geweest. Of neem de beelden van die onthoofdingen door IS die nu circuleren op internet. Caravaggio schilderde in de 17de eeuw al onthoofdingen, maar de beelden van nu hebben veel meer impact omdat ze laten zien wat er écht gebeurt.

'Laatst zag ik een documentaire over 9/11. Dat was een soort Guernica, maar dan van onze tijd. Oorlog is een manier van communiceren. Je stuurt elkaar bommen en raketten: een extreme manier van communiceren.

'Als je de aanslag van 11 september losmaakt van morele en religieuze aspecten kun je die beelden zien als een kunstinstallatie. Ik bedoel dat niet wreed of verkeerd, maar wie bedenkt het om twee vliegtuigen met zo veel precisie die torens in te jagen, die dan vervolgens instorten?! Het had allemaal niet bestaan als het niet was gefotografeerd en gefilmd.'

4. Fotograaf: August Sander (1876-1964)

'August Sander was een fotograaf uit Keulen. Zijn werk is een basis voor mij. Hij fotografeerde de menselijke gesteldheid door niets te doen. Door alleen maar heel goed te kijken. Hij keek ín de mensen. Evenmin als hij ben ik een landschapsfotograaf. Ik fotografeer alleen landschappen als ze te maken hebben met menselijke activiteit. Er zijn natuurlijk veel goede fotografen, maar de ene foto heeft meer intensiteit dan de andere en Sanders foto's zijn heel intens. Thuis in Toscane heb ik niets aan de muur hangen, want ik hou er niet van om in een museum te wonen. Helemaal niets, op één foto na van August Sander. Die heb ik gekregen van zijn zoon.'

'Middle-class Children', een foto van Sander uit 1925.'Hij keek ín de mensen.' Beeld AP/August Sander

5. Medium: krant

Het interview vindt plaats aan de leestafel van een hotel waar Toscani net een stapel internationale kranten heeft doorgenomen. 'Ik lees veel kranten. Ik hou vooral van kranten die weinig foto's afdrukken zoals de Frankfurter Allgemeine of de Neue Zürcher Zeitung, zodat ik me meer kan concentreren op de artikelen. Het fijne van een krant is dat hij maar een dag meegaat. Je hebt elke dag een nieuwe. Het liefst lees ik een papieren krant.' Hij laat het papier van de Financial Times knisperen tussen zijn vingers. 'Ik hou van dat gevoel. Alleen als het niet anders kan, lees ik kranten op de iPad. Maar iPads zijn niet sexy.

'Modemagazines en vrouwenglossy's vind ik verschrikkelijk, op de Elle na misschien. Maar al die andere: ze laten een soort schoonheid zien die verschrikkelijk is, ze brengen anorexia voort en zijn vaak seksistisch.' (Toscani fotografeerde in 2007 voor het modemerk Nolita een voormalig topmodel dat uitgemergeld was door anorexia en later zou overlijden.) 'Ik lees ook weleens kranten waar ik niet van hou, Berlusconi-achtige kranten, van die bullshit.' Schaterend: je moet tenslotte ook bevestigd worden door mensen met wie je je níét verwant voelt.'

Beeld .

6. Wijn: Mozart


'Ik kreeg de baas van Gaja eens op bezoek, een van de grootste wijnproducenten van Italië. Hij heeft veel ervaring in de wijnmakerij; zijn grootvader maakte al wijn in Piemonte. Hij zei: dat stuk land van jou zou perfect zijn om wijndruiven te verbouwen. Dus ik dacht: waarom niet.

'Gaja heeft mijn wijngaard opgezet voor mij en nu maak ik wijn. De prijs van een fles wijn zegt me niks, het belangrijkste is dat ik hem zelf lekker moet vinden. Ik probeer een heel goede kwaliteit te maken en daar kom ik steeds dichterbij.

'Wijn moet niet te zwaar zijn: mijn wijn is Mozart, geen Wagner. Wagner was een belangrijk componist, hij heeft misschien wel betere muziek geschreven dan Mozart, veel complexere muziek, maar Mozart had de géést. Mijn wijn is een wijn voor doopplechtigheden, niet voor begrafenissen - wijn is bedoeld om je het leven in te trekken.'

'Mijn wijn is een wijn voor doopplechtigheden, niet voor begrafenissen wijn is bedoeld om je het leven in te trekken.' Beeld Marcel van den Bergh

7. Design: Bauhaus

'Er zijn veel mooie dingen op de wereld, maar door het verschijnsel marketing zijn er ook veel dingen die er goed uitzien en die goed voelen, maar die niet goed werken. Zodra er marketing om de hoek komt kijken, moeten dingen met de mode meedoen en dan gaat het fout. Ik hou juist van voorwerpen die altijd mooi blijven. Bauhaus vind ik prachtig. Als je die stoelen ziet van Marcel Breuer: ongelooflijk. Die blijven modern, hoe oud ze ook zijn. Rietveld, De Stijl, ook fantastisch. Nederland is erg belangrijk op het gebied van design.

'Als ik modeontwerper zou zijn geweest, had ik twee dingen willen ontwerpen: de Levi's 501 en het witte T-shirt. Fantastisch. Dat is mode. Ja, ik heb een brillenlijn, maar dat is toeval. Het is ook maar één model, in verschillende kleuren. Ik kocht altijd hetzelfde transparante montuur in Canal Street, New York. Deze brillen werden gebruikt door medici. Op een dag liet ik voor de gein zo'n montuur in de chemicaliën zakken toen ik bezig was in mijn fotolab. Het kwam er rood uit, heel gaaf. Ik ben die bril gaan dragen. Een bevriende opticiën zei dat hij er een brillenlijn van wilde maken. Dat vond ik best, ik ben een situationista, ik maak gebruik van wat er op mijn pad komt, net zoals met die wijn. Zo gaan de dingen in mijn leven.'

Stoel van Marcel Breuer. Beeld .

8. Regisseur: Federico Fellini (1920-1993)

'Op de middelbare school verveelde ik me dood. Ik was daar niet vrij, begrijp je, het voelde of ik onder water zat. Daarom spijbelde ik veel. Er was een grote groep scholieren in Milaan die in plaats van naar school, naar de film ging. Ik sloot me bij hen aan. Ik ken dus de hele cinema van de jaren vijftig: Hitchcock, Preminger, het Italiaanse neorealisme, films van Cinecittà, La Terra Trema van Visconti - ik ken ze uit m'n hoofd. Soms zat ik om half negen 's ochtends in de bioscoop en zag ik één film wel drie of vier keer achter elkaar.

Natuurlijk keek ik met belangstelling naar het werk van Fellini. Hij is misschien niet de beste, of toch ook weer wel, op zijn manier. Fellini is Fellini. Het is de verrassing in zijn films die me aanspreekt.

'Ik voel me verwant met hem. Ik werk niet met een planning, een dagschema enzo. Fellini ook niet, hij improviseerde veel. Zo werk ik ook. Mijn Japanse assistent wordt soms gek van me, want die wil graag een dag tevoren het licht testen en dat soort dingen. 'Toscani-san, wat gaan we morgen doen?' Dan zeg ik: dat weet ik niet, we zien wel. Ik hou niet van plannen. Je moet de dingen gewoon laten gebeuren. Fellini liet de dingen gebeuren, merkte ik toen ik hem ontmoette om hem te fotograferen. Hij was niet zo zeer een voorbeeld, maar ik vond zijn films fantastisch.

'Tegenwoordig moet alles met special effects. Er zit veel geweld en bloed in de films van nu en daar kan ik niet tegen. Stijlloos is het. Of neem zo'n film als La Grande Bellezza van Paolo Sorrentino. Die vond ik banaal, verschrikkelijk banaal. Nee, dan Federico Fellini, hij vertegenwoordigt verbeelding en energie.'

Max Born en Martin Potter in Satyricon (1969) van Fellini. 'Hij vertegenwoordigt verbeelding en energie.' Beeld Ronald Grant Archive / Mary Evan

9. Dier: Paard

'Veertig jaar geleden zag mijn toen jonge dochter - ze was een jaar of 5 - een paard dat naar de slager moest. In paniek zei ze: papa, doe iets. Ik heb dat paard gekocht en mee naar huis genomen. Van het een kwam het ander. Nu heb ik ongeveer vijftig paarden: quarter horses en Appaloosa's. Dat zijn Amerikaanse paarden die gefokt werden om te werken. Amerikaanse paarden horen bij werkende families, in Europa horen paarden bij de aristocratie.

'Ik kijk graag naar dieren. De generositeit van dieren is ongelooflijk. Als een paard een boek zou schrijven over het menselijk ras, over hoe wij hen behandelen... dat zou geen mooi boek worden. Gelukkig kunnen paarden niet schrijven. Dat hebben ze ook helemaal niet nodig, want ze zijn al perfect van zichzelf. Een paard is een perfect stukje natuur - alle dieren eigenlijk. Daarom hoeven ze geen kunst te maken. Wij wel, wij hebben kunst nodig om tot perfectie te komen.'

'Een paard is een perfect stukje natuur.' Beeld Georgianna Lane/Corbis
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden