'Wij hebben geen antwoord op nucleaire chantage'

Volgens Elmar Hellendoorn (31), deze week in Utrecht gepromoveerd op Nederlands nucleair beleid (1954-66), is het speelkwartier voorbij. 'Wij kijken als konijnen in de koplampen als er een Russisch nucleair dreigement komt.'

Elmar Hellendoorn is deze week gepromoveerd op Nederlands nucleair beleid (1954-66). Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant
Elmar Hellendoorn is deze week gepromoveerd op Nederlands nucleair beleid (1954-66).Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

U bent op het juiste moment gepromoveerd op het Nederlandse nucleair beleid in de jaren vijftig, want kernwapens zijn weer terug in de internationale politiek. Er wordt zelfs gewaarschuwd voor een nieuwe kernwapenwedloop.

'Wereldwijd zijn kernwapens nooit weg geweest, wij hebben er alleen niet naar gekeken. We zagen het niet meer omdat onze kennis die we tijdens de Koude Oorlog hadden langzaam overboord is gezet. We dachten na de val van de Berlijnse Muur: er is een nieuw tijdperk aangebroken, vanaf nu gaan we het anders doen. Maar door de Russische annexatie van de Krim hebben we het gevoel dat old politics weer terug zijn.'

In Nederland staan we ook niet stil. Er wordt zelfs weer gesproken over een 'kernwapenvrij Nederland' en dat maakt uw studie actueel. Want die gaat terug naar de bron: waarom zijn die kernwapens hier?

'Die zijn hier omdat we gingen twijfelen aan de Amerikaanse nucleaire paraplu, vooral na de Suez Crisis van 1956. Toen vielen Frankrijk, Engeland en Israël Egypte aan en dat was niet afgestemd met de VS. Rusland dreigde met nucleaire aanvallen op Engeland en Frankrijk. En de Amerikanen deden niets. Dat gaf de doorslag op dat moment in Europa om te zeggen: we moeten in Europa zelf kernwapens gaan ontwikkelen.

'Nederland heeft toen gezegd: we willen het liefst Amerikaanse kern-wapens via de NAVO ontvangen, ter afschrikking van de conventionele overmacht van de Sovjet-Unie. Maar ook om Amerika nucleair sterker aan Europa te binden. Wij wilden wel graag controle over die kernwapens hebben. De Duitsers en Fransen ook. Maar de Amerikanen zeiden: US control with a NATO flavour. En dat is het tot de dag van vandaag.'

In een opiniestuk schermen Jan Hoekema en anderen met een peiling van het Rode Kruis waaruit zou blijken dat 84 procent van de Nederlanders af wil van kernwapens. Al die mensen kunnen het toch niet verkeerd hebben?

'Daarom is het zo belangrijk om die discussie goed te gaan voeren. In welke geopolitieke situatie zitten we? We moeten onze ogen openen naar de wereld en niet denken van: we hebben het 25 jaar zo goed gehad. We zitten nog steeds in die reflex. Dat tijdperk van die veiligheid zonder dat we er risico's voor hoeven te nemen, is voorbij. En dat is geen fraaie realiteit.'

Maar waarom zijn kernwapens daarbij zo essentieel?

'Omdat Rusland dreigt met nucleaire wapens. Hoe wil je daar met conventionele middelen een antwoord op geven? Ik kaats de bal graag terug. Hoe moeten we omgaan met die dreiging als we zelf geen kernwapens meer hebben?'

Kunnen we die Russische dreigementen niet beter negeren? Voor Rusland zijn kernwapens een goedkope manier om nog een wereldmacht te zijn.

'Kernwapens zijn in de Russische strategie zeker belangrijker dan in de NAVO-strategie. Op het moment dat wij in de Baltische staten in conflict komen met Rusland en de kleine groene mannetjes worden gevolgd door conventionele Russische troepen, moet de NAVO wellicht een conventionele tegenactie uitvoeren. De Russen worden dan mogelijk conventioneel verslagen en dan heeft Rusland die 'deëscalerende nucleaire doctrine', dat betekent dat ze dreigen een klein kernwapen te gooien op een secundair doel.'

Ter deëscalatie van het conflict?

'Ter bevriezing van het conflict. Hoe moeten we daarop reageren? Daarop hebben we geen antwoord en dat is voor de Oost-Europese staten een groot probleem. Dus de vraag is: hoe kunnen we Rusland ervan afschrikken om dat deëscalerende schot af te vuren? In Rusland wordt heel erg gedacht in termen van nucleaire afschrikking en daar moet je op inspelen. Het gaat er niet om wat wij graag willen, het gaat erom hoe je die andere partij kunt beïnvloeden. Dat is essentieel.'

'Wat Rusland doet, is een poging het Westen af te houden van serieuze tegenreacties. Het is een politiek van intimidatie. Wij kijken als konijnen in de koplampen op het moment dat er een Russisch nucleair dreigement komt. Dan denken we: o nee, dan moeten we inderdaad maar niks doen. Wij hebben geen antwoord op de Russische nucleaire chantage.'

Jan Hoekema, burgemeester van Wassenaar, wil van kernwapens af. Beeld ANP
Jan Hoekema, burgemeester van Wassenaar, wil van kernwapens af.Beeld ANP

Bij kernwapens gaat het om perceptie. Uit het Oekraïne-referendum kun je afleiden dat wij liever niet betrokken raken.

'Wat kunnen ons die Baltische grensstaten schelen.'

Pourquoi mourir pour Vilnius?

'Het was Bismarck die zei: de hele Balkan is niet de botten waard van één Pommerse grenadier. Dat is ook het probleem van de Europese uitbreiding geweest. Er is eerst verbreding geweest en nu lukt het ons niet te verdiepen. En datzelfde geldt voor de NAVO. Er waren een heleboel argumenten voor de uitbreiding naar het oosten. Het waren fragiele democratieën, ze hadden zich in Kazachstaanse richting kunnen ontwikkelen. Maar er werd niet gedacht aan de vraag: voelen we een aanval op Roemenië of Polen net zo als tijdens de Koude Oorlog een Sovjet-aanval op de Duitse laagvlakte? Nee dus. Dat maakt het heel erg moeilijk voor de toekomst van de alliantie. Wij moeten ook keuzes maken.'

U wijt de huidige misverstanden over de rol van kernwapens aan een ontwenning om strategisch te denken. Hebben we geestelijk te lang geluierd?

'De postmoderne speeltuin waarin we dachten te leven. Het leek niet meer belangrijk, we hoefden niet meer in die kennis te investeren. Ruslandkunde hebben we overboord gegooid. Er is heel veel geïnvesteerd in allerlei modieuze studierichtingen. Het concept macht raakte besmet. Strategisch denken was politiek incorrect en ouderwets. De verwevenheid tussen militaire zaken en politiek en economie wilden we niet meer zien. Kijk naar de gaspolitiek met Rusland. Als er al kritiek was, dan werd die weggehoond.'

U heeft het over Rusland als dreiging. Maar Europa wordt omringd door probleemgebieden en is een populair doelwit voor terroristen. Pleit dat er niet voor Rusland als potentiële bondgenoot te zien?

'Europa heeft een enorme kracht als cultuur- en waardengemeenschap. Dat gaat terug tot onze klassieke waarden - inclusief de muziek, de schilderkunst, de grote schrijvers. Die kracht moeten we hervinden. Rusland heeft ook een fantastische cultuurgeschiedenis. Maar lees Tolstoj, Oorlog en Vrede. Russen willen zich heel graag Europees voelen, maar ook Russisch. Het is haat en liefde voor Europa. Je kunt heel goed samenwerken. Maar of je met elkaar kunt trouwen?'

Russen zien zichzelf als redders van Europa.

'Zeker. De Heilige Alliantie. De enorme opofferingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zonder Russische inzet is het niet waarschijnlijk dat de westerse bondgenoten de nazi's hadden kunnen verslaan. Maar van redder van Europa werden ze ook de grote bedreiger van Europa. Dat is de moeilijke relatie die we met Rusland hebben.'

Veel onzekerheden, weinig om je aan vast te klampen. Wat kan Nederland doen?

'Nederland heeft in de jaren vijftig een heel belangrijke rol kunnen spelen in het tot stand komen van een Europese veiligheidsorde - doordat we ideeën hadden, middelen en zeer bedreven diplomaten. Die beleidsnota's van toen waren soms uitgebreide gedachtenexercities. Waarna een figuur als Dirk Stikker, destijds ambassadeur bij de NAVO, in zijn villa in Menaggio de Duitse kanselier Adenauer en Norstad en Spaak (resp. de militaire en politieke leider van de NAVO destijds, red.) bijeenbracht om daar de crisis te proberen te bezweren. Informele diplomatie op het hoogste niveau.'

En nu hebben we oud-diplomaat Hoekema die in Wassenaar pleit voor een kernwapenvrij gazon.

'Het streven naar een kernwapenvrije wereld is heel legitiem. Alleen de manier waarop, dat is de vraag, en hoe realistisch het is. Ik zeg niet dat nucleaire wapens altijd voor stabiliteit zorgen. Dingen kunnen gigantisch misgaan. Dat is het grote dilemma van kernwapens. Aan de ene kant word je door Rusland bijna gedwongen die wapens in stand te houden. Maar we kennen de ongelukken die er gebeurd zijn, en de bijna-ongelukken. Ik denk dat je zulke risico's kunt beperken door de nucleaire infrastructuur te moderniseren.'

De Short Range Ballistic Missile Hatf III (Ghaznavi) werd getest in Pakistan. Beeld EPA
De Short Range Ballistic Missile Hatf III (Ghaznavi) werd getest in Pakistan.Beeld EPA

China, Rusland en de VS werken aan veel kleinere kernkoppen. Dat impliceert dat je nadenkt over een beperkt nucleair conflict. Dat ondermijnt toch de oude balans in de afschrikking?

'Die minikernkoppen worden vooral ontwikkeld voor counter force-doelen. Stel je een conflict voor met Noord-Korea, dat een atoomwapen doet afgaan als waarschuwing. Dan kun je met die kleine kernwapens heel effectief hun kernwapens uitschakelen. Amerikaanse studies spreken over een beperkte fall-out. Het verhaal is dat er nog geen conventioneel substituut voor is.

'Maar wat als Rusland zo'n 'deëscalerende kernexplosie' boven de Baltische Zee laat afgaan? Moet je dan ook Russische nucleaire installaties uitschakelen? Dit soort scenario's wordt uitgewerkt. Daarom zitten we in zo'n gevaarlijke situatie. Deze week nog scheerden Russische straaljagers over Amerikaanse marineschepen. Stel je voor dat er een Soechoj niet boven Turkije maar boven de Baltische staten wordt neergeschoten. Dat realiseren we ons niet. Zo dicht zitten we er tegenaan.'

Maar als u zulke scenario's schetst van een beperkte kernoorlog, dan zullen veel mensen toch kiezen voor Russisch gas en Europese deëscalatie. Want wie wil zo'n conflict?

'Wie wil zo'n conflict. Maar zeggen die mensen dan ook: goed als de Baltische staten weer uit de NAVO stappen, misschien uit de EU, en in een Russisch Gemenebest komen, of zelfs de status krijgen die ze in de jaren tachtig hadden? Dat Rusland zijn invloedssfeer over Polen herstelt? Waar trekken we de grens?'

Nederlandse desinteresse in wat zich ten oosten van Duitsland afspeelt, is diep ingesleten. Dan is de conclusie al snel: we zijn te ver in de Russische invloedssfeer binnengedrongen.

'Ik heb die Russische bases gezien in Tsjechië en Oost-Duitsland. Is dat echt waar we weer naartoe willen?'

De Balten en Polen lijken vooral te vertrouwen op de Amerikanen.

'Heel mooi, maar hoeveel Amerikanen zullen er sterven voor de bloedlanden van Oost-Europa? Will they trade Tallinn for Tallahassee? Een actuele vraag, want Europa wordt steeds minder van belang voor Amerika.'

De maakbaarheid van de wereld is nogal tegengevallen sinds de instorting van de Sovjet-Unie in 1991.

'Onze hubris in de jaren negentig doet ons de das om. Je kunt je ook afvragen of de incorporatie van China in de WTO ons uiteindelijk niet meer kost dan het ons oplevert. Westerse bedrijven moesten in China zogeheten win-windeals afsluiten - en dat betekende verplichte technologietransfers. Tel daar de spionage bij op en het opkopen van bedrijven door Chinezen in Europa. Daarmee verliezen we de technologie, de brandstof voor onze economie. Maar het idee was dat China zich naar onze regels zou gaan voegen en misschien zelfs een liberale democratie zou worden.'

Was dat de westerse hoogmoed: de gedachte dat iedereen zo zou worden als wij?

'Ja, en nu kun je je dat ook afvragen over de EU. Kijk naar Hongarije. Hoe sterk zijn de liberale democratieën eigenlijk binnen dat economische systeem?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden