INTERVIEW

'Wiedergutmachung? De Grieken hebben een punt'

In de kritiek op aan de Grieken opgelegde bezuinigingen duikt soms de eis op dat Duitsland eerst maar herstelbetalingen moet doen. Is dat niet wat vergezocht? Een interview met historicus Eberhard Rondholz.

Twee vrouwen staan op een begraafplaats in Distomo, waar de slachtoffers van de Nazi-slachtpartij liggen begraven. Beeld ap

We moeten vooral niet denken, zegt de Duitse historicus Eberhard Rondholz, dat de linkse Syriza-regering als het om Duitse herstelbetalingen aan Griekenland gaat een vergeten zaak op populistische wijze oprakelt. 'Ook vorige regeringen waren ermee bezig', zegt Rondholz, die zich al decennia verdiept in de geschiedenis van de Duitse bezetting van Griekenland.

'Steeds stelt Berlijn zich arrogant op. Wat Duitsland betreft is de zaak verjaard, juridisch afgedaan. Het bestaat gewoonweg niet meer. Bij de Duitse hereniging is een streep onder het verleden gezet, zegt men. Maar bij die zienswijze kun je veel vraagtekens zetten.'

De historicus Rondholz (1939) staat daarin niet alleen in Duitsland. Gregor Gysi, in de Bondsdag leider van oppositiepartij Die Linke, vindt de Griekse eis 'niet unfair'. Ook politici van de regeringspartij SPD en van de Groenen zijn het ermee eens dat de eisen niet zomaar van tafel kunnen worden geveegd. Bij CDU en CSU daarentegen ziet men de eis als 'een goedkope afleidingsmanoeuvre'. Hoogstens wil men in die kringen jaarlijks een miljoen euro extra in het sinds 2014 bestaande Duits-Griekse Toekomstfonds storten.

Terugvordering van schuld

Twee wetenschappelijke boeken en een reeks artikelen schreef Rondholz, met titels als Grenzen der Wiedergutmachung, Griechenland 1941-1944 en Blutspur in Hellas. Daarin wordt nauwkeurig beschreven hoe honderden Griekse dorpen tijdens wraakacties zijn uitgemoord, de grote Joodse gemeenschap van Thessaloniki gedeporteerd werd naar de gaskamers, bezittingen geroofd. Er was massale hongersnood.

De Grieken werd daarnaast een lening opgelegd van 476 miljoen Reichsmark. Met een beroep op het Haagse Verdrag van 1907 wilde de bezetter, Duitsland, de rekening van de bezetting bij de Grieken leggen. De huidige waarde van deze nimmer afbetaalde schuld schat Rondholz op 11 miljard euro. 'Reken je de rente mee, dan zal dat hoger uitvallen.' Saillant: 'Hitler gebruikte het geld voor de veldtocht van maarschalk Rommel in Noord-Afrika.'

Rondholz zegt dat de Grieken zeker een punt hebben als het om terugvordering van deze schuld gaat. 'Zelfs de nazi's onderschreven die vordering; ze zetten het zelfs vlak voor het einde van de oorlog nog op papier. Nu zegt Duitsland dat de hele kwestie allang is afgehandeld. In 1953, zo luidt het verweer, werd op de schuldenconferentie in Londen het probleem naar de toekomst verschoven. Bij een definitief vredesverdrag, alleen mogelijk bij een hereniging van de beide Duitslanden, zou de zaak geklaard worden. Men dacht toen nog - het was aan het begin van de Koude Oorlog - dat die nooit zou plaatsvinden.'

Beeld Der Spiegel

Knutzelen met Nazisymboliek

'Niet erg intelligent, niet grappig en ook niet creatief'. Vooral op sociale media woedde dit weekeinde een ware 'shitstorm' over de cover van Der Spiegel waarop Angela Merkel te midden van nazi's op de Acropolis is afgebeeld. De Duitse bondskanselier - de handen in de 'Merkel-ruit' gevouwen - werd door de redactie met tape gemonteerd op een zwart-witfoto uit 1941, waarop officieren rond de beruchte generaal-veldmaarschalk Walther von Brauchitsch staan. Kop: 'The German Übermacht'. Het stuk binnenin gaat over de zeer gespannen Duits-Griekse relatie. Zo'n montage zou je verwachten in Griekse bladen: die hebben vaker Duitse politici afgebeeld met nazisymbolen - Merkel met een Hitlersnor, de minister van Financiën in Wehrmachtuniform. Ook werd de regering-Merkel 'Het vierde rijk' genoemd. Dat het gerenommeerde Duitse weekblad hier zijn Gruppenbild mit Dame aan toevoegt, gaat velen in Duitsland te ver. 'Smakeloos!', 'Unkomisch', 'ongepast'. De redactie noemt het verwijt dat dit een vergelijking is met Hitlers Derde Rijk 'onzinnig'. De fotobewerking moest slechts de vraag oproepen of Duitsland niet opnieuw als 'egoïstische Europese hegemonie' kan worden gezien. En: 'In sommige partnerlanden worden nu eenmaal vergelijkingen met de nazi's gemaakt.' Die stemming heeft de redactie willen verbeelden.

Toen het toch zover was, in 1990, werd het zogenoemde twee-plus-vierverdrag gesloten, tussen de beide Duitslanden en de vier grote overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog, Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland en de VS. In dat verdrag - 'géén vredesverdrag' - kreeg het verenigde Duitsland zijn soevereiniteit terug.

'Griekenland was daarbij, overigens net als Nederland, geen partij. Over de gedwongen lening en andere herstelbetalingen geen woord. Voor Duitsland was daarmee de kous af. Er werd een streep onder de geschiedenis gezet. Maar Griekenland laat de zaak sindsdien niet rusten. En dat is naar mijn mening niet ten onrechte.'

Er schuilen meer lijken in de kast, zegt Rondholz. Zo zijn er de overlevenden en nabestaanden van de slachtoffers uit de honderden door de Duitsers uitgemoorde Griekse dorpen. 'In Duitsland vergeten gebeurtenissen. Men kent Ouradour-sur-Glane, of Lidice, maar van de gruweldaden bij Distomo verhalen de geschiedenisboeken op de Duitse scholen niet.' In Distomo zijn in 1944 meer dan tweehonderd vrouwen en kinderen door de Waffen-SS vermoord, als vergelding voor een aanslag door het Griekse verzet.

Onteigend

In 2000 oordeelde een rechter van het Griekse hooggerechtshof dat de overlevenden en nabestaanden uit het stadje in de omgeving van Delphi recht hebben op compensatie, 28 miljoen euro groot. Daartoe zou onder meer Duits bezit in Griekenland onteigend mogen worden.

'De toenmalige minister van Justitie moest nog wel zijn handtekening onder het definitieve onteigeningsbesluit zetten. Dat deed hij niet. De verhoudingen met Duitsland waren goed. Zijn huidige opvolger, Nikos Paraskevopoulos, dreigt daar nu opnieuw mee. Zet hij zijn krabbel, dan gaat er een doos van Pandora open.'

Eenmaal heeft Duitsland wel geld aan Griekenland betaald. Het land kreeg in 1960 in totaal 115 miljoen D-mark, als individuele schadeloosstellingen voor vooral Joodse slachtoffers. 'Dat geld was bedoeld voor degenen die in Griekenland vervolgd waren geweest vanwege racistische motieven of vanwege hun geloof. Van algemene herstelbetalingen, van een Wiedergutmachung, was geen sprake.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden